Różne oblicza Maryi w Bogurodzicy i Lamencie świętokrzyskim
Obraz Matki Boskiej w polskiej literaturze średniowiecznej ewoluował od majestatycznej królowej do cierpiącej, ziemskiej matki. Bogurodzica ukazuje Maryję jako potężną pośredniczkę między ludźmi a Bogiem, wpisując się w teologiczny schemat Deesis. Z kolei piętnastowieczny Lament świętokrzyski skupia się na jej ludzkim bólu pod krzyżem, realizując motyw Mater Dolorosa.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Kto mówi i do kogo? Sytuacja liryczna
Odbiór obu pieśni zależy od układu ról: kto mówi i do kogo się zwraca. W Bogurodzicy podmiotem lirycznym jest zbiorowość. Ludzie wspólnie zanoszą modlitwę. W pierwszej zwrotce adresatką jest Maryja, w drugiej - Jezus, do którego wierni zwracają się za pośrednictwem Jana Chrzciciela. Tłum prosi o wstawiennictwo, dostatnie życie na ziemi i raj po śmierci.
Lament świętokrzyski całkowicie odwraca tę perspektywę. Podmiotem lirycznym jest sama Matka Boska. Utwór przybiera formę monologu lirycznegoSamodzielna wypowiedź jednego podmiotu, ujawniająca jego wewnętrzne przeżycia. stojącej pod krzyżem kobiety. Zrozpaczona Maryja kieruje swoje słowa do kilku różnych adresatów. Najpierw prosi zgromadzonych wokół ludzi o współczucie i wysłuchanie jej historii z Wielkiego Piątku.
Następnie zwraca się bezpośrednio do konającego Chrystusa. Używa czułych słów, chce fizycznie podzielić z nim ból. Trzecim adresatem jest Archanioł Gabriel. Maryja robi mu gorzkie wyrzuty - przypomina obietnicę wielkiego szczęścia z dnia Zwiastowania, która brutalnie zderzyła się z rzeczywistością. Na koniec kieruje słowa do wszystkich innych matek, prosząc Boga, by oszczędził im podobnego cierpienia.
Dwa oblicza Maryi
Oba teksty reprezentują lirykę bezpośredniąTyp liryki, w którym podmiot liryczny wypowiada się w pierwszej osobie, wprost wyrażając swoje uczucia., ale budują zupełnie odmienne portrety głównej bohaterki. Wynika to z dwóch potężnych tradycji kulturowych, na których opierają się te utwory.
Średniowieczny motyw ukazywania Chrystusa jako Władcy w asyście modlących się do niego Maryi i Jana Chrzciciela. Widoczny w Bogurodzicy.
Motyw Matki Bolejącej, opłakującej śmierć Chrystusa pod krzyżem. Główny temat Lamentu świętokrzyskiego.
Matka Boska z Bogurodzicy to istota bardziej boska niż ludzka. Tekst akcentuje jej dziewictwo, wybranie przez Boga i potęgę. Zajmuje kluczowe miejsce w planie zbawienia. Jest potężną pośredniczką, która potrafi wpłynąć na decyzje Chrystusa. Mimo tego majestatu pozostaje bliska modlącemu się tłumowi, który zwraca się do niej z ogromną ufnością.
Maryja w Lamencie świętokrzyskim zostaje odarta z boskiego dystansu. To przede wszystkim matka patrząca na śmierć dziecka. Używa zdrobnień („Synku”, „Twoja głowka”), pęka z bólu, odczuwa bezradność, a nawet bunt. Zrównuje się z innymi ziemskimi matkami. Zamiast wzniosłej modlitwy, utwór staje się klasycznym planktemŚredniowieczny utwór poetycki (płacz, lament) wyrażający żal po zmarłym..
Różnica między tymi utworami to nie tylko kwestia stylu, ale zmiany w mentalności całej epoki. W XIII wieku dominował obraz Boga-Władcy i Maryi-Królowej. W XV wieku, pod wpływem duchowości franciszkańskiej, zaczęto akcentować ludzką naturę i fizyczne cierpienie świętych postaci. Ten nurt, nazywany jesienią średniowieczaSchyłkowy okres epoki (XIV-XV w.), w którym dominował realizm, mistycyzm i skupienie na ludzkim cierpieniu., pozwalał wiernym łatwiej utożsamić się z dramatem rozgrywającym się na Golgocie.
Język teologii a język emocji
Obie pieśni są kunsztownie ukształtowane, ale wykorzystują środki stylistyczne do zupełnie innych celów. Twórcy chętnie sięgali po paralelizmy składniowePowtarzanie zdań o takiej samej budowie, co nadaje wypowiedzi rytm i podkreśla jej znaczenie., powtórzenia i rymy.
W Bogurodzicy zwięzła, rytmiczna forma służy przekazaniu skomplikowanych prawd teologicznych. Każde słowo ma tam wagę dogmatu, a zwarta budowa podkreśla majestat Maryi. W Lamencie świętokrzyskim te same zabiegi, połączone z licznymi apostrofamiBezpośredni, uroczysty zwrot do adresata, często potęgujący emocjonalny przekaz utworu., budują napięcie. Rytm naśladuje szloch, a powtórzenia potęgują wrażenie rozpaczy i emocjonalnego rozedrgania bohaterki.