Bogurodzica jako zabytek języka polskiego - rodzaje archaizmów, objaśnienia

Język polski w średniowieczuEpoka literacka i historyczna trwająca w Polsce od przyjęcia chrztu w 966 r. do końca XV wieku, charakteryzująca się teocentryzmem. brzmiał zupełnie inaczej niż mowa współczesna. Bogurodzica to prawdziwa kopalnia wiedzy o dawnej polszczyźnie. Aby dotrzeć do teologicznego i artystycznego sensu utworu, musimy najpierw rozszyfrować słowa, które dawno wyszły z użycia.

• 966
  Chrzest Polski

  Wydarzenie otwierające epokę średniowiecza w Polsce i początek piśmiennictwa.

• XV w.
  Koniec epoki

  Schyłek polskiego średniowiecza, które ustępuje miejsca renesansowemu humanizmowi.

Archaizm - wyraz, konstrukcja składniowa lub forma gramatyczna pochodząca z minionej epoki historycznej. Słowo takie wyszło z powszechnego użycia, najczęściej wyparte przez nowszy odpowiednik.

Rodzaje archaizmów w tekście

Słownik pojęć - pierwsza zwrotka

Bogurodzica - zrostWyraz powstały z połączenia dwóch słów, które zrosły się ze sobą bez żadnych zmian w budowie (np. Bogu + rodzica). powstały z połączenia słów Bogu rodzica, czyli matka Boga. Forma Bogu to celownik pełniący tu funkcję dopełniacza. Sam wyraz, podobnie jak dziewica i Maryja, występuje w mianowniku, choć pełni funkcję wołaczaPrzypadek rzeczownika służący do bezpośredniego zwracania się do osoby lub bóstwa. W dawnej polszczyźnie często zastępowany mianownikiem.. Współcześnie powiedzielibyśmy: Bogurodzico, dziewico, Maryjo.

Bogiem sławiena - archaiczna konstrukcja składniowa oznaczająca sławiona przez Boga lub sławiona ze względu na Boga. W słowie sławiena zachowała się dawna wymowa.

Gospodzina - Chrystus nazwany jest tu Gospodzinem, czyli Panem. Ten zapomniany rzeczownik ma wspólny rdzeń ze współczesnymi słowami takimi jak gospodarz czy gospodyni.

Zwolena - wyraz tłumaczony jako wybrana lub ciesząca się czcią. Pokrewieństwo z czasownikami takimi jak pozwolić czy zezwolić mocno przemawia za pierwszą interpretacją.

Zyszczy oraz spuści - dawne formy trybu rozkazującego. Zyszczy oznacza pozyskaj, a spuści - ześlij, uczyń przychylnym. Obie formy kończą się na samogłoskę (-y, -i), co jest cechą starszej polszczyzny. W tekście znajdziemy też nowsze rozkaźniki zakończone na spółgłoskę, na przykład usłysz czy napełń.

Słownik pojęć - druga zwrotka

Twego dziela Krzciciela - staropolski szyk zdania. PrzyimekNieodmienna część mowy, która łączy się z innym wyrazem, nadając mu nowy sens przestrzenny lub logiczny (np. w, z, dla). dziela (dla) stoi po wyrazie, do którego się odnosi. Całość oznacza: dla twojego Chrzciciela (świętego Jana). Forma Krzciciela to archaizm fonetyczny. Dawne "k" przeszło z czasem we współczesne "ch".

Bożycze - wołacz od słowa bożyc, oznaczającego Syna Bożego. Wyraz ten utworzono za pomocą dawnego formantuCząstka słowotwórcza dodawana do rdzenia wyrazu, zmieniająca jego znaczenie. -ic/-yc, oznaczającego potomka. Analogicznie księżyc oznaczał pierwotnie syna księcia, a starościc - syna starosty.

Raczy - racz (tryb rozkazujący).

Jąż - którą.

Jegoż - czego, o co.

Zbożny - dostatni, szczęśliwy (rzadziej: pobożny).

Przebyt - bytowanie, przebywanie, życie.

Współczesne tłumaczenie

Po przełożeniu na dzisiejszą polszczyznę, sens pierwszej zwrotki brzmi następująco:

Matko Boga, dziewico, sławiona ze względu na Boga Maryjo,
Przez Twojego syna Pana matko wybrana, Maryjo!
Zjednaj go nam, uczyń go nam przychylnym!
Panie, zmiłuj się.

Ze względu na Jana Chrzciciela, Synu Boga,
Usłysz głosy, napełnij myśli ludzkie.
Słysz modlitwę, którą zanosimy
I racz dać, o co prosimy:
A mianowicie na świecie dostatni/ pobożny pobyt,
Po życiu przebywanie w raju.
Panie, zmiłuj się.