Zdążyć przed Panem Bogiem - budowa
Utwór Hanny Krall to nowatorski reportaż literacki, który zrywa z tradycyjną, chronologiczną narracją historyczną. Książka składa się z piętnastu wyodrębnionych graficznie fragmentów, łączących wywiad z Markiem Edelmanem, relacje świadków oraz refleksje odautorskie. Taka mozaikowa kompozycja doskonale oddaje chaos wojennych wspomnień i trudność w mówieniu o zagładzie.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Nurt literatury faktu i geneza formy
Książka wpisuje się w nurt literatury faktu, który zyskał ogromną popularność w Polsce w latach 70. XX wieku. Podobnie jak Pamiętnik z powstania warszawskiegoUtwór Mirona Białoszewskiego z 1970 roku, ukazujący powstanie z perspektywy zwykłego cywila, pozbawiony patosu i heroizmu. Mirona Białoszewskiego, dzieło to ukazuje wojnę z bliska, przez pryzmat doświadczeń pojedynczego człowieka. Podstawą tekstu jest zapis rozmowy z Markiem Edelmanem, zastępcą komendanta ŻOBKonspiracyjna organizacja zbrojna polskich Żydów, założona w 1942 roku, która zorganizowała powstanie w getcie warszawskim. i jedynym członkiem dowództwa, który przeżył powstanie w getcie warszawskim.
Sama Hanna Krall precyzyjnie określiła tematykę swojego dzieła:
„książka o ludziach w sytuacji ostatecznej, o tym, co człowiek może zrobić ze swoją śmiercią i ze swoim życiem”.
Utwór ma formę reportażu literackiego. Autorka łączy w nim rzetelne sprawozdanie z wydarzeń, których świadkiem był Edelman, z własną interpretacją i głęboką refleksją psychologiczną.
Książka Hanny Krall wyewoluowała z krótszego tekstu prasowego. Pierwotnie wywiad z Markiem Edelmanem ukazał się w 1975 roku na łamach tygodnika „Odra” pod tytułem Sposób umierania. Tekst wywołał ogromne poruszenie – zarzucano Edelmanowi odzieranie powstania z bohaterstwa i niszczenie legendy. To właśnie te reakcje skłoniły autorkę do rozbudowania materiału i wydania go w formie książkowej.
Kompozycja utworu
Tekst nie ma ciągłej, chronologicznej fabuły. Składa się z piętnastu wyodrębnionych graficznie fragmentów, które różnią się od siebie formą i pełnioną funkcją. Taka rwana, nieliniowa budowa odzwierciedla sposób działania ludzkiej pamięci.
- Wywiad z Edelmanem (fragmenty 1, 7, 10, 12–15) – stanowi główną oś konstrukcyjną książki.
- Relacje odautorskie (fragmenty 4, 5, 8, 9) – sprawozdania z wypowiedzi bohaterów drugoplanowych, które uszczegóławiają i uzupełniają główną narrację.
- Reakcje czytelników (fragment 2) – autorka przytacza w nim odbiór pierwszego, prasowego wydania wywiadu z Edelmanem.
- Refleksja nad milczeniem (fragment 3) – analiza specyficznego, pozbawionego patosu sposobu mówienia Edelmana oraz próba wyjaśnienia jego trzydziestoletniego milczenia po wojnie.
- Wątek filmowy (fragment 11) – opowieść o niezrealizowanym filmie Andrzeja Wajdy, który miał ukazywać realia getta.
Wstawki poetyckie
Surową, reporterską relację Hanna Krall przeplata tekstami poetyckimi. Zabieg ten przełamuje dokumentalny charakter tekstu i wprowadza dodatkową warstwę emocjonalną. We fragmencie dziesiątym autorka cytuje wiersz Kontratak autorstwa Władysława Szlengela, nazywanego kronikarzem tonącego getta. Z kolei we fragmencie trzynastym pojawiają się urywki z zeszytu poetyckiego Jurka WilneraPrzedstawiciel ŻOB po tzw. stronie aryjskiej, poeta, łącznik między powstańcami w getcie a Armią Krajową..