Czas i miejsce akcji w Zdążyć przed Panem Bogiem
W reportażu Hanny Krall przenikają się dwa główne plany czasowe: teraźniejszość wywiadów z Markiem Edelmanem oraz przeszłość obejmująca lata II wojny światowej i okres powojenny. Akcja nie toczy się linearnie, lecz podąża za strumieniem pamięci bohatera, skacząc między kluczowymi datami z warszawskiego getta a realiami pracy kardiologa. Przestrzeń wydarzeń obejmuje przede wszystkim Warszawę i Łódź, ale sięga również Radomia oraz Stanów Zjednoczonych.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Dwa wymiary czasu
Tekst opiera się na ciągłym przeplataniu dwóch perspektyw. Czas teraźniejszy to moment powstawania reportażu. Narratorka rozmawia z ostatnim żyjącym przywódcą ŻOBKonspiracyjna organizacja zbrojna polskich Żydów, założona w 1942 roku, walcząca w powstaniu w getcie warszawskim.. Czas przeszły wraca we wspomnieniach Marka Edelmana. Obejmuje on głównie lata II wojny światowej.
Najwięcej miejsca zajmuje rok 1942, gdy 22 lipca ruszyła niemiecka akcja przesiedleńcza, oraz wiosna 1943 roku, naznaczona wybuchem powstania w getcie warszawskim.
Brak chronologii w „Zdążyć przed Panem Bogiem” to celowy zabieg Hanny Krall. Taka konstrukcja naśladuje naturalny mechanizm ludzkiej pamięci, w której traumatyczne obrazy z przeszłości mieszają się z codziennością, a czas traci swój liniowy charakter.
Poszarpana chronologia wojny
Wojenne wspomnienia Edelmana nie układają się w uporządkowany ciąg. Daty pojawiają się chaotycznie, wywoływane konkretnymi skojarzeniami. Wrzesień 1942 roku to dramatyczne rozdawanie numerków życia. Marzec 1943 przynosi aresztowanie Jurka Wilnera przez gestapoTajna policja państwowa w nazistowskich Niemczech, znana z brutalnych metod śledczych i terroru..
Kluczowe momenty dotyczą samego zrywu. 18 kwietnia 1943 roku sztab spotyka się u Mordechaja Anielewicza. 6 maja Edelman po raz ostatni rozmawia z dowódcą i jego dziewczyną, Mirą. Dwa dni później, 8 maja, nadchodzi wiadomość o zbiorowym samobójstwie bojowców w bunkrze przy Miłej. 9 maja ocalała garstka powstańców wychodzi kanałami na aryjską stronę. Już 12 maja Edelman składa oficjalne sprawozdanie z powstania przed przedstawicielami partii politycznych.
Fabuła cofa się też do początków okupacji, przed zamknięciem dzielnicy żydowskiej. Edelman przywołuje scenę dręczenia Żyda przez niemieckich oficerów, ucieczki znajomych za granicę i moment oddania krwi synkowi Hannocha Rusa. Z kolei sierpień 1944 roku przynosi śmierć Krystyny Krahelskiej, a lato tego samego roku to czas wytężonej pracy Profesora w przyczółku w Warce.
Powojenna codzienność i praca w klinice
Wspomnienia wybiegają daleko poza ramy wojny. Obejmują lata studiów medycznych Edelmana i jego późniejszą pracę w klinice kardiologicznej. Pojawiają się tu dwie konkretne daty z czasów PRL-u.
Rok 1963 to wyjazd bohatera do USA i spotkania z tamtejszymi przywódcami związków zawodowych. Z kolei rok 1968Kryzys polityczny w PRL, połączony z antysemicką nagonką władz komunistycznych, która zmusiła tysiące Polaków pochodzenia żydowskiego do emigracji. zapisał się w pamięci lekarza jako ten, w którym po raz pierwszy nie otrzymał anonimowego bukietu kwiatów w rocznicę wybuchu powstania.
Przestrzeń – od Umschlagplatzu po stół operacyjny
Miejsca akcji w reportażu są równie zróżnicowane jak czas. Centrum wojennych wydarzeń stanowi warszawskie getto. Szczególną rolę odgrywa tu UmschlagplatzPlac przeładunkowy w Warszawie, z którego Niemcy wywozili Żydów do obozu zagłady w Treblince., z którego wyruszały transporty na Wschód.
Akcja przenosi się także poza stolicę. Szpital świętego Kazimierza w Radomiu to miejsce wojennej praktyki Profesora. Łódzka klinika staje się główną areną powojennej walki Edelmana o ludzkie życie – to tam operuje serca. Przestrzeń rozszerza się nawet za ocean, gdy bohater opowiada o swojej podróży do Stanów Zjednoczonych i wizycie w domu przybranych rodziców Elżuni.