Zemsta

Prawdziwa historia zamku w Odrzykoniu

W 1828 roku Aleksander Fredro wziął ślub z Zofią Skarbkową. W posaguposag Majątek, który kobieta wnosiła do małżeństwa przy ślubie. żony otrzymał między innymi połowę starego zamku w Odrzykoniu. Druga część budowli należała do innej rodziny.

Przeglądając stare dokumenty majątkowe, pisarz natrafił na akta procesowe z XVII wieku. Dotyczyły one dawnych właścicieli zamku. Byli to Piotr Firlej oraz Jan Skotnicki.

Pierwowzory Cześnika i Rejenta

Piotr Firlej zajmował zamek dolny. Jako wojewoda uważał sąsiada za kogoś gorszego i ciągle mu dokuczał. Jan Skotnicki, który mieszkał w zamku górnym, słynął z pieniactwapieniactwo Skłonność do ciągłego wywoływania kłótni i zakładania spraw w sądzie o byle co..

Skotnicki mścił się na sąsiedzie, kierując rynny tak, aby woda zalewała dolny zamek. Zirytowany wojewoda napadał na robotników naprawiających mur i niszczył te rynny. Spór ostatecznie trafił do sądu.

Skotnicki wygrał proces. Prawdziwy koniec kłótni nastąpił jednak dopiero wtedy, gdy syn wojewody, Mikołaj Firlej, wziął ślub z Zofią Skotnicką. Fredro przeniósł tę historię niemal w całości do swojego utworu.

Powstanie i wydanie utworu

Mając gotowy pomysł, Fredro napisał „Zemstę” w 1833 roku. Miał wtedy czterdzieści lat i był już bardzo doświadczonym twórcą. Prapremieraprapremiera Pierwsze w historii wystawienie sztuki teatralnej przed publicznością. sztuki odbyła się rok później we Lwowie.

Na wydanie książkowe czytelnicy musieli trochę poczekać. Tekst ukazał się drukiem dopiero cztery lata później, w 1838 roku.

Kłopoty z cenzurą

W czasach Fredry słowo „zemsta” kojarzyło się Polakom z walką przeciwko zaborcom. Z tego powodu carska cenzuracenzura Kontrola państwa nad publikacjami i sztuką, polegająca na zakazywaniu niewygodnych treści. wtrąciła się w tytuł dzieła.

Po warszawskiej premierze w sierpniu 1845 roku urzędnicy nakazali zmianę nazwy komedii. Sztukę wystawiano pod dłuższym tytułem: „Zemsta za mur graniczny”. Miało to udowodnić, że utwór opowiada tylko o kłótni sąsiadów, a nie o buncie przeciwko Rosji.

Bibliografia

• Boy-Żeleński T., Staropolski obyczaj, [w:] Obrachunki fredrowskie, oprac. H. Markiewicz, Warszawa 1954.
• Chrzanowski I., O komediach Aleksandra Fredry, Kraków 1917, s. 289-306.
• Chrzanowski I., „Zemsta” Fredry jako komedia tradycyjna, „Rok Polski” 1917, nr 7-8.
• Inglot M., Uwagi o czasie akcji „Zemsty” i rodowodzie literackim postaci Papkina, „Prace Literackie”, t. VII, Wrocław 1965.
• Kreczmar J., Tradycja i nowatorstwo, „Teatr” 1953, nr 13-18.
• Kucharski E., Wstęp do: A. Fredro, Zemsta, BN, S. I, nr 32, wyd. VII, Wrocław 1948.
• Peiper T., Gra rytmów w „Zemście”, „Teatr” 1949, nr 6.
• Pigoń S., Przemiany „Zemsty” [w:] W pracowni Aleksandra Fredry, Warszawa 1956.
• Wyka K., Przedmowa do: A. Fredro, Zemsta, Warszawa 1954.