Geneza utworu i znaczenie tytułu
Eliza Orzeszkowa napisała nowelę „A... B... C...” w 1884 roku, gdy władze carskie surowo zakazywały nauczania w języku polskim. Utwór ukazuje tajne lekcje prowadzone przez Joannę Lipską jako cichy, ale odważny akt oporu wobec zaborcy. Tytułowe litery symbolizują nie tylko podstawy edukacji, ale też pierwszy krok do zachowania narodowej tożsamości.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Skąd wzięła się ta nowela?
Eliza Orzeszkowa napisała „A... B... C...” w 1884 roku. Polska nie istniała wtedy na mapie, a ziemie polskie znajdowały się pod zaborami. Pisarka mieszkała w zaborze rosyjskim, gdzie władze carskie prowadziły brutalną rusyfikacjęZmuszanie Polaków do używania języka rosyjskiego i przyjmowania rosyjskiej kultury.. Polakom zakazywano nauczania w ojczystym języku.
W takich warunkach uczenie dzieci polskiego alfabetu stawało się aktem odwagi. Nie była to zwykła lekcja, lecz cichy bunt przeciwko zaborcy. Orzeszkowa sama angażowała się w tajne nauczanie. Wierzyła, że zmiana losu narodu musi zacząć się od edukacji najbiedniejszych.
Pozytywizm i edukacja najbiedniejszych
Nowela powstała w epoce pozytywizmuEpoka literacka po powstaniu styczniowym, w której pisarze zachęcali do nauki i pracy zamiast walki zbrojnej.. Twórcy tego okresu odrzucali kolejne powstania zbrojne. Zamiast tego stawiali na rozwój gospodarki i edukację społeczeństwa.
Kluczowym hasłem tamtych czasów była praca u podstaw.
Praca u podstaw to docieranie do najbiedniejszych warstw społecznych, takich jak chłopi czy robotnicy, aby uczyć ich czytania, pisania i dbania o zdrowie.
Orzeszkowa należała do najważniejszych pisarek tego nurtu. W swojej noweli pokazała, jak ta idea wygląda w praktyce. Główna bohaterka, Joanna Lipska, uczy w swoim skromnym mieszkaniu dzieci, których rodziców nie stać na szkołę.
Co oznacza tytuł?
Tytuł „A... B... C...” to po prostu pierwsze litery alfabetu. Oznaczają one początki nauki czytania i pisania. Trzy kropki po każdej literze mają jednak ukryty sens. Sugerują urywanie głosu, przerwę i działanie w tajemnicy.
W warstwie symbolicznej tytuł niesie kilka ważnych znaczeń:
- Podstawy wiedzy – litery to punkt startowy każdej edukacji. Joanna Lipska uczy dzieci absolutnych podstaw, bez których dalszy rozwój jest niemożliwy.
- Krok do świadomości – nauka polskiego alfabetu to przekazywanie narodowej tożsamości. Dziecko znające litery może w przyszłości sięgnąć po polskie książki i poznać własną historię.
- Symbol oporu – w czasach, gdy cara denerwowała sama polska mowa, lekcja alfabetu była aktem nieposłuszeństwa. Tytuł sygnalizuje to bardzo skromnie, bez wielkich słów.
Cenzura a forma utworu
Orzeszkowa nie mogła pisać wprost o walce z zaborcą. Taki tekst natychmiast zniszczyłaby carska cenzuraKontrola państwa nad publikacjami, zakazująca wydawania tekstów niewygodnych dla władzy.. Dlatego autorka wybrała formę noweliKrótki utwór literacki o prostej akcji, skupiony na jednym głównym wątku i zmierzający do wyraźnego punktu kulminacyjnego..
Krótka opowieść o biednej nauczycielce wydawała się urzędnikom zupełnie niegroźna. Pozwalało to przemycić patriotyczne treści pod pozorem zwykłej historii z życia codziennego.
Taki sposób pisania, w którym autor ukrywa prawdziwy sens utworu przed cenzurą za pomocą symboli i aluzji, nazywamy językiem ezopowym.
Tytuł działał na podobnej zasadzie. Brzmiał niewinnie, bo nikt nie mógł zakazać pisania o alfabecie. Jednak dla polskiego czytelnika z 1884 roku te trzy litery mówiły wszystko.