Słowniczek pojęć i realiów historycznych
Słowniczek do noweli „A... B... C...” Elizy Orzeszkowej wyjaśnia najważniejsze pojęcia historyczne, społeczne i literackie związane z lekturą. Zrozumienie realiów zaboru rosyjskiego ułatwia ocenę ryzyka, jakie podejmowała Joanna Lipska. Zestawienie haseł pozwala szybko przypomnieć sobie cechy pozytywizmu oraz budowę krótkiego utworu epickiego.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Pojęcia historyczne i polityczne
Zabór rosyjski – część ziem polskich zajęta przez Rosję po rozbiorachPodział ziem polskich między Rosję, Prusy i Austrię w XVIII wieku.. Akcja noweli dzieje się właśnie na tym terenie. Polacy nie mieli tam własnego państwa ani prawa do nauki w ojczystym języku.
Rusyfikacja – polityka władz rosyjskich. Polegała na narzucaniu Polakom języka, kultury i zwyczajów rosyjskich. W szkołach obowiązywał język rosyjski, a uczenie po polsku było surowo zakazane.
Powstanie styczniowe (1863) – polski zryw zbrojny przeciwko Rosji. Zakończył się klęską i zaostrzeniem kar. Rodzina Joanny straciła dawny majątek właśnie w wyniku popowstaniowych represji.
Represje popowstaniowe – kary nakładane przez Rosję na Polaków po 1863 roku. Obejmowały one między innymi:
- zsyłki na Syberię,
- wieloletnie więzienie,
- odbieranie majątków ziemskich.
Z tego powodu rodzina Joanny straciła swój dom, a dziewczyna i jej chory brat Mieczysław żyją w biedzie.
Tajne nauczanie – nielegalne lekcje prowadzone w domach. Joanna uczy dzieci czytać i pisać po polsku w pełnej konspiracjiTajna działalność ukryta przed władzami.. Gdyby carscy urzędnicy się o tym dowiedzieli, groziłoby jej więzienie.
W zaborze rosyjskim działała surowa cenzura. Urzędnicy sprawdzali wszystkie książki i gazety, aby nie dopuścić do druku treści patriotycznych.
Szlachta – stan społeczny w dawnej Polsce. Szlachcice posiadali przywileje i ziemię. Joanna pochodzi z takiego rodu, ale po utracie majątku musi sama ciężko pracować na utrzymanie.
Inteligencja – grupa wykształconych ludzi utrzymujących się z pracy umysłowej. Należeli do niej nauczyciele, lekarze i prawnicy. Pisarze uważali, że inteligencja ma obowiązek pomagać najbiedniejszym.
Sąd i sędzia – w realiach zaboru uosobienie aparatu rosyjskiego prawaSystem urzędów, policji i sądów podległych zaborcy.. W noweli Joanna zostaje wezwana do sądu za nielegalne nauczanie. Sędzia wymierza jej karę grzywny, co pokazuje bezwzględność systemu.
Pojęcia społeczne i światopoglądowe
Pozytywizm – epoka w literaturze i kulturze polskiej po upadku powstania styczniowego.
Pozytywizm to czas, w którym pisarze uznali, że zamiast walczyć zbrojnie, trzeba rozwijać gospodarkę i edukować najbiedniejszych.
Praca u podstaw – główne hasło polskich pozytywistów. Oznaczało darmową pomoc i edukację dla chłopów oraz robotników. Joanna uczy dzieci z ubogich domów, realizując to hasło w praktyce.
Praca organiczna – przekonanie, że społeczeństwo działa jak żywy organizm. Każda jego część musi być zdrowa, aby całość funkcjonowała. Zaniedbanie edukacji biednych osłabia cały naród.
Emancypacja kobiet – dążenie do równouprawnienia. Kobiety walczyły o prawo do nauki, pracy i samodzielności. Joanna Lipska jest niezależna, sama zarabia i decyduje o swoim losie.
Poświęcenie i solidarność – świadoma rezygnacja z własnej wygody dla dobra innych. Joanna dzieli się swoją wiedzą z dziećmi, mimo że sama żyje w skrajnym ubóstwie.
Tożsamość narodowa – poczucie przynależności do narodu. Wyraża się przez język, kulturę i historię. Joanna uczy polskiego alfabetu, aby uchronić dzieci przed wynarodowieniem.
Pojęcia literackie i gatunkowe
Nowela – krótki utwór prozatorskiTekst pisany ciągiem, bez podziału na wersy i rymy (przeciwieństwo poezji).. Ma jeden główny wątek, mało postaci i wyraźne zakończenie. Orzeszkowa skupiła się na jednym epizodzieKrótkie, pojedyncze wydarzenie z życia bohatera. z życia Joanny.
Nowela należy do epiki. Epika to jeden z trzech rodzajów literackich (obok liryki i dramatu), w którym o wydarzeniach opowiada narrator.
Narrator – osoba opowiadająca historię. W tej noweli jest on trzecioosobowy i wszechwiedzącyTaki, który wie wszystko o myślach, uczuciach i przeszłości postaci.. Obserwuje Joannę z zewnątrz, ale zna też jej najskrytsze myśli.
Puenta – znaczące zakończenie utworu, które podsumowuje jego sens. W „A... B... C...” puentą jest scena w sądzie. Wyrok uświadamia czytelnikowi, jak niesprawiedliwe było rosyjskie prawo.
Realizm – wierne odtwarzanie rzeczywistości w literaturze. Orzeszkowa nie upiększa świata. Dokładnie opisuje biedne mieszkanie Joanny, zniszczone ubrania i strach przed karą.
Tendencja w literaturze – ukryty cel wychowawczy utworu. Autorka napisała tę nowelę, aby przekonać Polaków do darmowego uczenia biednych dzieci.
Bohaterka pozytywistyczna – postać, która bierze sprawy w swoje ręce i działa dla dobra ogółu. Joanna Lipska to idealny przykład takiej osoby.
Słownictwo XIX-wieczne i realia codzienne
Elementarz – podstawowy podręcznik do nauki czytania. W XIX wieku uczył liter i prostych sylab. Tytuł noweli nawiązuje właśnie do pierwszych liter z elementarza.
Gubernia – jednostka administracyjna w Cesarstwie RosyjskimPaństwo rosyjskie rządzone przez cara.. Ziemie polskie pod zaborami podzielono na gubernie, którymi rządzili carscy urzędnicy.
Kancelaria – biuro urzędnicze lub sądowe. W tamtych czasach kojarzyła się z bezduszną władzą, która decydowała o losach zwykłych ludzi.
Zesłanie (Syberia) – surowa kara polegająca na przymusowym wywiezieniu w głąb Rosji. Groziła za udział w powstaniach i tajne nauczanie. Joanna ryzykowała taką karą każdego dnia.
Bieda szlachecka – zjawisko częste w XIX wieku. Szlachcic tracił majątek i musiał ciężko pracować fizycznie lub umysłowo. Mimo biedy tacy ludzie zachowywali honor i poczucie obowiązku wobec ojczyzny.