Filozofia grecka - okresy i główne szkoły

• VI w. p.n.e.
  Początki filozofii

  Działalność Talesa z Miletu i poszukiwanie arche.

• 399 r. p.n.e.
  Śmierć Sokratesa

  Skazanie filozofa na śmierć staje się mitem założycielskim klasycznej etyki.

• 387 r. p.n.e.
  Akademia Platońska

  Platon zakłada w Atenach pierwszą zinstytucjonalizowaną szkołę filozoficzną.

• III w. p.n.e.
  Szkoły hellenistyczne

  Powstają stoicyzm i epikureizm, kształtujące postawy życiowe starożytnych.

Filozofowie przyrody i poszukiwanie prapoczątku

Pierwsi greccy myśliciele skupiali się na naturze kosmosu. Tales z Miletu jako pierwszy zadał fundamentalne pytania o budulec rzeczywistości. Jego odpowiedzią była woda. Uznał, że wszystko z niej powstaje, dzięki niej istnieje i w nią się obraca. Woda była dla niego trwałą podporą świata.

Jego uczeń, Anaksymander, nazwał tę pierwotną materię greckim słowem archePierwotna zasada, praprzyczyna i budulec całej rzeczywistości w filozofii greckiej.. Za arche uznał apeironBezkres, nieograniczona i nieokreślona materia, z której wyłaniają się przeciwieństwa.. Świat według niego powstaje poprzez oddzielanie się od siebie przeciwieństw.

Heraklit z Efezu (przełom VI i V w. p.n.e.) przeniósł punkt ciężkości z samej materii na jej ruch. Twierdził, że jedyną stałą rzeczą w kosmosie jest zmiana. Jego słynna zasada panta rheiZ greckiego "wszystko płynie" - zasada powszechnej zmienności rzeczy. głosiła, że wszystko nieustannie płynie. Źródłem tych zmian jest walka przeciwieństw. Za zasadę najlepiej oddającą ten ciągły ruch uznał ogień.

„Wojna jest matką wszystkich rzeczy i wszystkich królową. Konflikt rodzi harmonię, wojna jest pokojem.”

Z kolei Ksenofanes (VI w. p.n.e.) ostro krytykował uczłowieczanie bogów. Uznawał istnienie jednego boga, żyjącego poza kosmosem. Za zasadę istnienia wszelkich rzeczy uważał ziemię.

Pitagorejczycy i Eleaci

Pitagoreizm rozwijał się w VI i V wieku p.n.e. jako ruch łączący naukę z religią. Pitagoras założył szkołę, której celem była nauka dobrego życia. Pitagorejczycy za arche uznali liczbę. Zawiera ona wszystko, co tworzy rzeczywistość, będąc syntezą skończoności i nieskończoności. Ogromną rolę przypisywali muzyce, która miała oczyszczać duszę.

Do ideałów pitagorejskiego życia należały metempsychozaWędrówka dusz, proces reinkarnacji i wcielania się duszy w kolejne ciała po śmierci. oraz bios teoretikosŻycie kontemplacyjne, poświęcone poznawaniu prawdy i rozważaniom umysłowym.. Uwolnienie duszy z cyklu wcieleń miało następować poprzez naukę i kontemplację.

Szkołę eleatów założył Parmenides z Elei. Wprowadził on podział na drogę prawdy absolutnej (opartą na rozumie, czyli logosRozum, słowo, obiektywne prawo rządzące kosmosem.) oraz drogę złudnych mniemań (opartą na zmysłach). Parmenides sformułował słynną zasadę niesprzeczności: byt jest, a niebytu nie ma. Innymi przedstawicielami tej szkoły byli Zenon z Elei oraz Melissos z Samos.

Atomiści i Sofiści

Twórcą atomizmu był Leucyp, a rozwinął go Demokryt z Abdery. Według nich świat zbudowany jest z niepodzielnych, wiecznych atomów, które znajdują się w nieustannym ruchu. Atomy nie powstają i nie giną, co godziło ich teorię z eleackim pojęciem stałego bytu.

Sofiści zrewolucjonizowali greckie myślenie, przenosząc uwagę z kosmosu na człowieka. Byli wędrownymi nauczycielami, którzy za opłatą uczyli retoryki i sztuki przekonywania. Wprowadzili pojęcie areteCnota, doskonałość moralna i sprawność w dążeniu do dobra., rozumianej jako umiejętność dobrego życia. Uznali, że cnoty można się nauczyć, co otwierało drogę do kariery każdemu obywatelowi, nie tylko arystokracji.

Najsłynniejszy sofista, Protagoras z Abdery, stworzył zasadę homo mensura:

„Człowiek jest miarą wszystkich rzeczy - istniejących, że istnieją, a nieistniejących, że nie istnieją.”

Poglądy Protagorasa to czysty relatywizmPogląd głoszący, że prawda i wartości moralne są względne, zależne od punktu widzenia.. Odrzucał on istnienie obiektywnego dobra i zła. Prezentował też agnostycyzmPogląd odrzucający możliwość całkowitego poznania rzeczywistości, w tym istnienia bogów. w kwestiach religijnych. Wymyślił antylogięZestawienie dwóch sprzecznych twierdzeń w celu wykazania ich równorzędności. - metodę dyskusji polegającą na udowadnianiu racji niezależnie od prawdy. Inny sofista, Gorgiasz, głosił skrajny sceptycyzm: nic nie istnieje, a nawet jeśli istnieje, jest niepoznawalne i niewyrażalne.

Wielka Trójka: Sokrates, Platon, Arystoteles

Sokrates

Sokrates (470-399 r. p.n.e.) to postać przełomowa. Wdał się w ostry konflikt z sofistami, odrzucając ich relatywizm. Uważał, że wartości moralne są stałe i zakorzenione w duszy człowieka. Głosił ideał życia cnotliwego. Cnota udoskonala człowieka, a jej osiągnięcie gwarantuje eudajmonizmPogląd etyczny uznający szczęście za najwyższe dobro i ostateczny cel życia człowieka..

Sokrates nie podawał gotowych prawd. Udawał niewiedzę i poprzez zadawanie pytań zmuszał rozmówcę do dostrzeżenia błędów we własnym rozumowaniu. Tę metodę nazywamy ironią sokratyczną. Przypisuje mu się dwa słynne hasła: „Wiem, że nic nie wiem” oraz „Poznaj samego siebie”. W 399 r. p.n.e. został skazany na śmierć za rzekome psucie młodzieży i bezbożność. Wypił cykutę, stając się męczennikiem filozofii.

Platon

Uczeń Sokratesa, Platon, stworzył system oparty na teorii idei. Idee to niematerialne, niezmienne wzorce, które istnieją poza światem zmysłowym. Rzeczy materialne są jedynie ich niedoskonałymi cieniami. Idee są obecne w świecie poprzez mimezisKategoria estetyczna oznaczająca naśladownictwo rzeczywistości przez sztukę. (naśladownictwo), partycypację, wspólnotę oraz paruzjęW filozofii Platona: obecność idei w rzeczach materialnych..

Świat materialny ukształtował DemiurgBoski budowniczy świata, który ukształtował materię na wzór wiecznych idei. - bóg-rzemieślnik, który lepił materię na wzór wiecznych idei. Platon stworzył również koncepcję państwa idealnego, opisaną w dialogu Państwo. Społeczeństwo dzieliło się w nim na trzy stany odpowiadające częściom duszy:

• Mędrcy (filozofowie) - kierują się rozumem, ich cnotą jest mądrość. Rządzą państwem z poczucia obowiązku.
• Żołnierze - kierują się gniewliwością, ich cnotą jest męstwo. Bronią granic, nie posiadają własności prywatnej ani rodzin.
• Robotnicy - kierują się pożądliwością, ich cnotą jest umiarkowanie. Wytwarzają dobra materialne.

Platon założył słynną Akademię. Swoje poglądy wykładał w formie dialogów, takich jak Uczta czy Fajdros.

Arystoteles

Arystoteles (384-322 r. p.n.e.) był uczniem Platona i wychowawcą Aleksandra Wielkiego. Założył własną szkołę - likejonSzkoła filozoficzna założona przez Arystotelesa w Atenach, znana też jako Likejon.. Stworzył podwaliny europejskiej nauki, dzieląc ją na dziedziny teoretyczne (matematyka, fizyka), praktyczne (etyka, polityka) i wytwórcze (poetyka, retoryka).

Odrzucił platoński świat idei. Twierdził, że dusza jest formą ożywiającą ciało i nie może bez niego istnieć. Wyróżnił duszę wegetatywną (rośliny), zmysłową (zwierzęta) i rozumną (ludzie). W etyce głosił zasadę złotego środka - prawdziwe szczęście polega na rozumnym działaniu i unikaniu skrajności.

Szkoły hellenistyczne

W epoce hellenistycznej filozofia skupiła się na etyce i poszukiwaniu recepty na szczęśliwe życie. Koncepcje te miały gigantyczny wpływ na literaturę rzymską i późniejszą poezję nowożytną.

Eklektyzm i Neoplatonizm

Eklektyzm polegał na łączeniu elementów różnych systemów filozoficznych. Najwybitniejszym rzymskim eklektykiem był Cyceron, wybitny mówca i polityk, który czerpał z dorobku wielu greckich szkół.

U schyłku starożytności, z centrum w Aleksandrii, rozwinął się neoplatonizm. Filon z Aleksandrii połączył grecką filozofię z Bogiem Starego Testamentu. Najważniejszym twórcą nurtu był Plotyn. Stworzył on mistyczną koncepcję Jedni - AbsolutuByt doskonały, niezależny, będący pierwszą przyczyną wszystkiego, co istnieje., z którego wyłaniają się wszystkie inne byty i do którego ostatecznie dążą.