Barok

Koniec renesansowego ładu

Epoka trwająca od końca XVI do pierwszej połowy XVIII wieku wyrosła na gruzach renesansowego optymizmu. Człowiek przestał wierzyć w nieograniczone możliwości własnego rozumu i harmonijny rozwój. W Europie pojawiły się nowe nurty wyznaniowe, takie jak luteranizmluteranizm Nurt protestancki zapoczątkowany przez Marcina Lutra, odrzucający zwierzchnictwo papieża i opierający się wyłącznie na Biblii., kalwinizmkalwinizm Doktryna religijna Jana Kalwina, opierająca się na surowych zasadach moralnych i wierze w predestynację. czy arianizmarianizm Radykalny odłam reformacji (w Polsce znany jako bracia polscy), odrzucający dogmat o Trójcy Świętej.. Wielość dróg do zbawienia wywołała w ludziach głębokie poczucie zagubienia i egzystencjalnego lęku, co szybko znalazło odzwierciedlenie w sztuce.

We Włoszech pierwsze sygnały zmian pojawiły się tuż po epoce Michała Anioła. We Francji symboliczny koniec odrodzenia wyznaczyła twórczość Pierre'a de Ronsarda. Niemcy bardzo wcześnie, bo już w 1516 roku, odeszły od klasycznego humanizmuhumanizm Prąd umysłowy renesansu stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego godność i wolność. na rzecz idei reformacji.

Potęga i kryzys Rzeczypospolitej

Dla państwa polsko-litewskiego wiek XVII to czas największej potęgi terytorialnej. Rzeczpospolita stała się jednym z największych mocarstw Europy i pełniła funkcję przedmurza chrześcijaństwa, chroniąc kontynent przed najazdami imperium osmańskiego. Zewnętrzna siła maskowała jednak poważne pęknięcia wewnętrzne.

Napięcia społeczne rosły w zastraszającym tempie. Bogacąca się szlachta bezwzględnie wyzyskiwała chłopów, a jednocześnie toczyła walkę o wpływy z potężną magnateriąmagnateria Najbogatsza i najbardziej wpływowa warstwa szlachty, posiadająca ogromne majątki ziemskie i własne wojska.. Punktem krytycznym okazał się wybuch powstania Chmielnickiego. Ten krwawy konflikt na wschodnich rubieżach zapoczątkował serię wojen, które ostatecznie doprowadziły do upadku królestwa.

Dwa oblicza kultury: dwór i dworek

W polskiej literaturze tego okresu ukształtowały się dwa odmienne wzorce kulturowe. Nurt dworski rozwijał się w otoczeniu króla i wielkich rodów. Czerpał pełnymi garściami z zachodnioeuropejskiej mody, sztuki i nauki. Poezja tego kręgu miała zachwycać kunsztowną formą i szokować odbiorcę. Jej najwybitniejszymi twórcami byli Daniel Naborowski oraz Jan Andrzej Morsztyn.

Zupełnie inaczej prezentował się nurt ziemiański, wywodzący się jeszcze z tradycji renesansowych. Pisarze tacy jak Wacław Potocki czy Jan Chryzostom Pasek wychwalali uroki życia na prowincji, swojskość i tradycyjne wartości. Co ciekawe, Jan Andrzej Morsztyn tworzył w obu tych nurtach. Udowadnia to, że kultura dworska i ziemiańska nie były całkowicie odizolowanymi światami, lecz wzajemnie się przenikały.

Blaski i cienie sarmatyzmu

Rodzimy barok nierozerwalnie łączy się z sarmatyzmemsarmatyzm Ideologia i styl życia polskiej szlachty, oparta na micie o pochodzeniu od starożytnego, walecznego plemienia Sarmatów.. Początkowo ideologia ta budowała poczucie narodowej dumy. Szlachta wierzyła w doskonałość ustroju Rzeczypospolitej, pielęgnowała rycerskie tradycje i kult przeszłości.

Z biegiem lat sarmatyzm uległ jednak głębokiej degeneracji. Przerodził się w bezkrytyczne uwielbienie własnych wad. Szlachta stała się zacofana, skłonna do anarchii i przesiąknięta ksenofobiąksenofobia Lęk lub niechęć wobec obcych, innych narodowości, kultur i religii.. Religijność sprowadzono do mechanicznego powtarzania pustych obrzędów, pozbawionych jakiejkolwiek głębszej refleksji teologicznej.

Sztuka w służbie wiary

Ogromny wpływ na kształt epoki miała kontrreformacjakontrreformacja Ruch w Kościele katolickim mający na celu odnowę wewnętrzną i walkę z wpływami protestantyzmu.. W odpowiedzi na zagrożenie ze strony reformacji, sobór trydenckisobór trydencki Zgromadzenie biskupów katolickich (1545–1563), które zapoczątkowało reformy kontrreformacyjne i ujednoliciło liturgię. wyznaczył nowe kierunki rozwoju dla katolicyzmu. Kościół ponownie stał się głównym mecenasem sztuki, ale jednocześnie wprowadził surową cenzuręcenzura Kontrola publikacji i dzieł sztuki przez władze państwowe lub kościelne, ograniczająca wolność słowa., skutecznie tłumiąc rozwój twórczości świeckiej.

Sztuka miała oszałamiać i przyciągać wiernych z powrotem do świątyń. Kościoły barokowe projektowano jako monumentalne dzieła łączące architekturę, rzeźbę i malarstwo. Sama liturgia uległa silnej teatralizacji – przypominała starannie wyreżyserowany spektakl, który miał wzbudzać w człowieku poczucie boskiej świetności.

Zamiłowanie do przepychu i syntezy sztuk doprowadziło do narodzin operyopera Sceniczne dzieło muzyczne łączące śpiew, grę aktorską, muzykę instrumentalną, balet i bogatą scenografię.. Pierwsze teatry wystawiające dramaty śpiewane powstały we Włoszech. Nowy gatunek błyskawicznie zdobył popularność w całej Europie, docierając również na dwór polskich królów.

Bibliografia

Opracowania ogólne

• Alojzy Sajkowski, Barok, wyd. II, seria Biblioteka „Polonisty” pod red. B. Farona, WSiP, Warszawa 1987
• Czesław Hernas, Literatura baroku, seria Dzieje Literatury Polskiej pod red. J. Ziomka, PWN, Warszawa 1987
• Czesław Hernas, Barok, seria Historia Literatury Polskiej pod red. K. Wyki, PWN, Warszawa 1976
• Literatura polska. Sztuka, muzyka, teatr, edukacja. Barok, pod red. M. Szulc, Wydawnictwo Pinnex, Kraków 2005.
• Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, pod red. J. Krzyżanowskiego, PWN, Warszawa 1984.
• Wybrane zagadnienia z literatury, część IV Barok. Inspiracje barokowe w literaturze, pod red. A. Krawczyk i M. J. Kowalczyk, seria Biblioteka Maturzysty, Wydawnictwo Pedagogiczne ZNP, Kielce 1996
• Roman Pollak, Od Renesansu do Baroku, PWN, Warszawa 1969
• Janusz Pelc, Barok – epoka przeciwieństw, Czytelnik, Warszawa 1993
• Anthony Kenny, Krótka historia filozofii zachodniej, przeł. W. J. Popowski i E. Bryll, Prószyński i S-ka, Warszawa 1998.

Opracowania poszczególnych utworów

• Alicja Badowska, Wprowadzenie, [w:] Listy do Marysieńki, Siedmioróg, Wrocław 1997.
• Roman Pollak, Samuel Twardowski i jego „Nadobna Paskwalina”, w: tegoż, Od renesansu do baroku, PWN, Warszawa 1969.
• Paweł Stępień, Cykl jako droga do nieśmiertelności. O „Roksolankach” Szymona Zimorowica, [w:] Od Kochanowskiego do Mickiewicza. Szkice o polskim cyklu poetyckim, pod. red. B. Kuczery-Chachulskiej, Wyd. IBL PAN, Warszawa 2004.
• Ludwika Ślękowa, Wstęp, [w:] Sz. Zimorowic, Roksolanki, wyd. II, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1983.