Polska literatura baroku - ogólna charakterystyka

Wiadomości wstępne

Do Polski docierały europejskie prądy kulturowe, głównie z krajów katolickich, takich jak Francja czy Włochy. Równocześnie w kulturze sarmackiej rosła fascynacja Wschodem. Widać to w popularności motywów tureckich i perskich. Choć łacina wciąż była w użyciu, najważniejsze dzieła epoki powstawały już w języku polskim.

Twórczość tego okresu wymyka się prostym klasyfikacjom. Tematyka była zróżnicowana i obejmowała trzy główne kręgi:

• refleksyjno-filozoficzny (polska poezja metafizyczna) - oparty na motywie vanitasMotyw religijno-artystyczny związany ze sztuką, poznaniem i czasem, wyrażający marność świata.. Tworzyli tu m.in. Daniel Naborowski, Mikołaj Sęp Szarzyński, Zbigniew Morsztyn, Sebastian Grabowiecki i Stanisław Herakliusz Lubomirski.
• dworski - skupiony na miłości i zmysłowości (poezja światowych rozkoszy). Główni przedstawiciele to Jan Andrzej Morsztyn i Hieronim Morsztyn.
• sarmacki (ziemiański) - gloryfikujący tradycję i życie na wsi. Reprezentowany przez Jana Chryzostoma Paska i Wacława Potockiego.

Nie istniał jeden wzorzec pisarza. Pióro chwytali dworzanie, żołnierze i właściciele ziemscy. Byli to ludzie wykształceni, którzy rzadko zabiegali o literacką sławę. W literaturze dominowały dwa wzorce osobowe: wyrafinowany dworzanin szukający uciech oraz głęboko religijny sarmata-ziemianin, dbający o sprawy państwa i sąsiedzkie relacje.

Za wzór towarzyskiej ogłady uchodził styl makaronicznySposób pisania polegający na częstym wplataniu obcojęzycznych (głównie łacińskich) słów do tekstu.. Literatura religijna pełniła funkcje dydaktyczne. Z kolei piśmiennictwo świeckie miało zadziwiać i szokować odbiorcę w duchu ogólnoeuropejskiego konceptyzmuPrąd w literaturze baroku dążący do nieustannego zadziwiania czytelnika oryginalnym pomysłem. i marinizmuStyl poetycki charakteryzujący się wirtuozerią formy i nadużywaniem wyszukanych metafor..

• 1601
  Rytmy abo wiersze polskie

  Pośmiertne wydanie zbioru Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, uznawane za początek polskiej poezji metafizycznej.

• 1606
  Światowa rozkosz

  Publikacja poematu Hieronima Morsztyna, sztandarowego dzieła nurtu dworskiego.

• 1695
  Psalmodia polska

  Wydanie dzieła Wespazjana Kochowskiego, stanowiącego szczytowe osiągnięcie ideologii sarmackiej.

Sarmatyzm (literatura ziemiańska) - J. Ch. Pasek, W. Kochowski, W. Potocki

Nurt sarmacki opierał się na emocjach i swojskości. Pisarze omijali zawiłe rozważania metafizyczne. Skupiali się na polskich realiach, obyczajach i patriotyzmie. Najwybitniejsi twórcy tego kręgu to Jan Chryzostom Pasek, Wespazjan Kochowski oraz Wacław Potocki.

Teoria o antycznym pochodzeniu uzasadniała szlacheckie przywileje i wyjątkową pozycję w państwie. Ideałem stał się dwór ziemiański. Szlachcic miał żyć w zgodzie z naturą i poprzestawać na tym, co posiada.

Z czasem sarmacka duma przerodziła się w megalomanięPrzesadne przekonanie o własnej wartości, wybitności i zasługach. i izolacjonizmKierunek polityki zagranicznej polegający na nieangażowaniu się w sprawy innych państw.. Szlachta przestała wysyłać młodzież na zagraniczne uniwersytety. W polityce zagranicznej dominowało przekonanie, że Polska to przedmurze chrześcijaństwaKoncepcja geopolityczna przypisująca państwu rolę obrońcy Europy przed innowiercami.. Rodził się mit oblężonej twierdzy - poczucie, że Rzeczpospolita samotnie broni katolicyzmu w Europie. Bezkrytyczna wiara we własną doskonałość hamowała reformy państwa. Kultywowano stare tradycje, uznając wszystko co polskie za lepsze od obcego.

Barok sarmacki, zwany też ziemiańskim, kontynuował renesansowe pochwały wiejskiego życia. Przeciwstawiał je chaosowi wielkiego świata. W literaturze dominowała epika i formy narracyjne. Powstawały pamiętnikiGatunek literatury stosowanej, relacja prozatorska o wydarzeniach, których autor był uczestnikiem lub świadkiem., fraszkiKrótki utwór liryczny, zazwyczaj wierszowany lub rymowany, o różnorodnej tematyce., pieśni biesiadneUtwór wokalny wykonywany podczas uczt i spotkań towarzyskich. i żołnierskie.

Jan Chryzostom Pasek (ok. 1636-1701) zostawił po sobie słynne Pamiętniki. Jawi się w nich jako typowy polski szlachcic. Zna łacinę, chętnie wplata w tekst makaronizmyWyraz, zwrot lub forma obca wpleciona do języka ojczystego. i krytykuje obce obyczaje. Opisuje własne doświadczenia wojenne z dużą dozą fantazji. Jego język jest barwny, pełen emocji i potocznej polszczyzny. Czytaj więcej o Pamiętnikach Paska.

Wespazjan Kochowski (1633-1700) pisał fraszki, pieśni i miniatury nagrobne. Jego bohater to z jednej strony żołnierz gotów oddać życie za ojczyznę, z drugiej - człowiek tęskniący za spokojem na wsi. W zbiorach Niepróżnujące próżnowanie (1674) i Psalmodia polska (1695) widać głęboką religijność autora. W psalmachLiryczny utwór modlitewny, rodzaj pieśni religijnej o podniosłym charakterze. kreuje Sarmatów na naród wybrany, a losy Rzeczypospolitej traktuje jako dowód działania Boga w świecie.

Wacław Potocki (1621-1696) pochodził z rodziny ariańskiejBracia Polscy, radykalny odłam reformacji w Polsce, odrzucający dogmat o Trójcy Świętej.. Zmuszony do zmiany wyznania na katolicyzm, nigdy się z tym nie pogodził. W Wojnie chocimskiej oraz zbiorach Ogród fraszek i Moralia obnażał przepaść między sarmackimi ideałami a rzeczywistością. Przyczyn upadku szlachty szukał w głupocie, samowoli i nietolerancji. Rozróżniał autentyczną wiarę od fanatyzmu. Jego język był plastyczny, brutalny i pełen rozmachu. Czytaj więcej o twórczości Potockiego.

W polskim baroku uprawiano różnorodne gatunki. Pojawiały się: sonetUtwór poetycki złożony z 14 wersów podzielonych na dwie strofy czterowersowe i dwie trójwersowe. (J. A. Morsztyn), epopejaRozbudowany utwór wierszowany ukazujący dzieje bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych. (W. Potocki), pamiętnik (J. Ch. Pasek), hagiografiaDział piśmiennictwa religijnego obejmujący żywoty świętych i legendy o nich. oraz kazaniePrzemówienie wygłaszane przez duchownego, mające na celu pouczenie religijne i moralne. (P. Skarga), a także romansGatunek epicki o rozbudowanej fabule, skupiający się na wątkach miłosnych i przygodowych. (S. Twardowski).

Nurt dworski (poezja światowych rozkoszy) - J. A. Morsztyn, H. Morsztyn, S. Twardowski

Jan Andrzej Morsztyn (1621-1693) to najwybitniejszy polski konceptysta i przedstawiciel marinizmu. Wywodził się z ariańskiej szlachty, zrobił błyskotliwą karierę polityczną jako podskarbi koronny. Oskarżony o zdradę, uciekł do Francji. Swoje wiersze zebrał w tomach Kanikuła albo psia gwiazda oraz Lutnia. Tłumaczył też Cyda Corneille’a oraz poemat Marina Adone.

Jego twórczość to poezja kultury. Nie opisuje realnego świata, lecz skupia się na estetyce salonów, dziełach sztuki i kunsztownych rekwizytach. Brakuje tu moralizatorstwa i rozróżnienia dobra od zła. Morsztyn bawił się formą. Stosował paralelizmyŚrodek stylistyczny polegający na powtarzaniu podobnych struktur składniowych., anaforyCelowe powtórzenie tego samego słowa lub zwrotu na początku kolejnych segmentów wypowiedzi. i antytezyZestawienie dwóch elementów znaczeniowo przeciwstawnych w jedną całość treściową..

Jego erotykiWiersz o tematyce miłosnej, często zmysłowy. traktują miłość jako konwencjonalną grę, pozbawioną głębi, opartą na doznaniach zmysłowych. W słynnym sonecie Do trupa udowadnia, że zakochany i zmarły mają ze sobą wiele wspólnego. Miłość to dworska maskarada, która ma przesłonić pustkę życia człowieka XVII wieku. Czytaj więcej o J. A. Morsztynie.

Maciej Kazimierz Sarbiewski pisał po łacinie. W traktacie O poincie i dowcipie zdefiniował pojęcie acutumŁaciński termin oznaczający ostrość, bystrość umysłu; w baroku podstawa błyskotliwej pointy. (pointy) jako "zgodną niezgodność lub niezgodną zgodność".

Hieronim Morsztyn (ok. 1581-1623) zasłynął zbiorem Światowa rozkosz (1606). Przekonywał, że świat stworzony przez Boga jest dobry i należy z niego korzystać. Utwór kończy się jednak przypomnieniem o marności i wizją rozkładającego się ciała. Ziemskie uciechy są nietrwałe, ale można je pogodzić z wiarą, jeśli korzysta się z nich z umiarem.

Samuel Twardowski (ok. 1600-1661) tworzył poematy historyczne, sielankiUtwór poetycki przedstawiający w sposób wyidealizowany uroki życia wiejskiego. i wiersze miłosne. W Nadobnej Paskwalinie (1655) odrzucił ziemską miłość na rzecz świętości. Prawdziwą wartość ma tylko miłość do Boga, która motywuje do heroicznych czynów. Czytaj więcej o Nadobnej Paskwalinie.

Nurt refleksyjno-filozoficzny (Szarzyński, Grabowiecki, Naborowski, Lubomirski, Z. Morsztyn)

Poeci tego nurtu mierzyli się z kryzysem renesansowego optymizmu. Używali intelektu, erudycji i filozofii, by podjąć dialog z czytelnikiem. Pytali o sens istnienia lub diagnozowali upadek kultury.

Mikołaj Sęp Szarzyński (ok. 1550-1581) tworzył w epoce Jana Kochanowskiego, ale jego poezja zapowiadała już barok. W młodości związany z reformacjąRuch religijno-polityczno-społeczny w XVI-wiecznej Europie, dążący do odnowy chrześcijaństwa., pod wpływem kontrreformacjiNurt w Kościele katolickim będący reakcją na reformację, dążący do odnowy wewnętrznej. i jezuitówZakon katolicki założony w 1534 roku, odgrywający główną rolę w kontrreformacji i szkolnictwie. przeszedł na katolicyzm. Jego wydany pośmiertnie zbiór Rytmy abo wiersze polskie (1601) to fundament polskiej poezji metafizycznej. Zawierał epigramatyKrótki, dowcipny utwór poetycki, często o charakterze satyrycznym, zakończony pointą., epitafiaNapis umieszczany na nagrobku lub pomniku zmarłego, często w formie krótkiego wiersza., pieśni i sonety francuskie.

Szarzyński widział świat jako miejsce pełne chaosu i ciągłego ruchu. Wyznawał dualizmPogląd filozoficzny uznający istnienie dwóch przeciwstawnych, niezależnych od siebie zasad (np. dusza i ciało). - cielesność przeszkadzała w dotarciu do Boga. Poeta łamał klasyczne reguły, stosował inwersje i szyk przestawny. Uważał, że człowiek musi wybierać między miłością do rzeczy nietrwałych a miłością do Boga. Bohater jego wierszy jest rozdarty, posługuje się językiem oksymoronuZestawienie wyrazów o wykluczającym się, sprzecznym znaczeniu (np. gorący lód). i często woła o śmierć. Czytaj więcej o Sępie Szarzyńskim.

Sebastian Grabowiecki (ok. 1543-1607) również pisał o Bogu i przemijaniu. Widział grzeszność człowieka, ale ufał w boskie miłosierdzie. W przeciwieństwie do Sępa, nie wierzył w sens ludzkiej aktywności. Jego poezja była trudna, oparta na włoskich wzorcach.

Daniel Naborowski (1573-1640) to poeta kryzysu kultury i dyplomata na dworze Radziwiłłów. Jego wiersze pełne są antycznych aluzji i kunsztownych metafor. Naborowski czuł się bezsilny wobec chaosu świata. Bawił się dźwiękiem i hiperboląŚrodek stylistyczny polegający na zamierzonej przesadzie w opisie przedmiotu lub zjawiska.. W wierszu Marność zalecał umiar i stateczny umysł:

Miłujmy i żartujmy,
Żartujmy i miłujmy,
Lecz pobożnie, uczciwie...

Proponował akceptację świata takiego, jakim stworzył go Bóg. Należało respektować własną naturę i znać swoje granice. Czytaj więcej o Danielu Naborowskim.

Stanisław Herakliusz Lubomirski (1641-1702) zyskał przydomek polskiego Salomona. Parafrazował Biblię (Księga Eklezjastesa, Tobiasz wyzwolony), oddając w poezji życiową gorycz. Jego bohater jest zagubiony w upadającym świecie. W dziele O znikomości rad (1699) dzielił się pesymizmem politycznym, diagnozując choroby Rzeczypospolitej. Jego refleksje stały się motywacją dla przyszłych reformatorów państwa.

Zbigniew Morsztyn (ok. 1627-1689) był arianinem i żołnierzem. Świat przypominał mu sen pełen iluzji. W zbiorze Emblemata połączył obraz ze słowem. Każda miniatura składała się z motta, alegoriiMotyw w sztuce lub literaturze, który poza znaczeniem dosłownym ma stały, umowny sens przenośny. plastycznej i wiersza. Opisywał miłość duszy do Boga, używając zmysłowego języka zaczerpniętego z Pieśni nad pieśniami. Czytaj analizę wiersza Żywot - sen i cień.