Niepokój religijny i polityczny w Europie
Epoka baroku wyłoniła się z głębokiego kryzysu renesansowych ideałów pokoju i harmonii. Europa przełomu XVI i XVII wieku pogrążyła się w krwawych wojnach religijnych, a podziały wewnątrz chrześcijaństwa trwale zmieniły układ sił na kontynencie. Zderzenie potrydenckiej kontrreformacji z nowymi prądami filozoficznymi ukształtowało człowieka pełnego lęku, niepewności i egzystencjalnego niepokoju.
Autor: Magdalena Frankiewicz-Piórek
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Dwie wizje Europy
W drugiej połowie XVI wieku kontynent rozdarły dwie sprzeczne koncepcje polityczno-religijne. Z jednej strony francuski prawnik Jean Bodin postulował tolerancję religijną i model monarchy absolutnego. Z drugiej strony jezuiciZakon założony w 1534 r. przez Ignacego Loyolę, stanowiący intelektualne i edukacyjne ramię kontrreformacji., którym przewodził Roberto Bellarmino, dążyli do przywrócenia chrześcijańskich ideałów i całkowitego podporządkowania państw władzy Rzymu.
Tej drugiej wizji patronowało francuskie hasło un Dieu, une foi, une loi, un roi (jeden Bóg, jedna wiara, jedno prawo, jeden król). Równolegle władcy wykorzystywali łacińską zasadę cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia), aby odgórnie ujednolicać wyznanie swoich poddanych.
Zasada cuius regio, eius religio została formalnie przyjęta podczas pokoju augsburskiego w 1555 roku. Choć początkowo miała łagodzić konflikty między katolikami a luteranami w Rzeszy Niemieckiej, w epoce baroku stała się narzędziem w rękach absolutnych władców do brutalnego tłumienia mniejszości religijnych.
Sobór trydencki i nowa rola Kościoła
Zakończony w 1563 roku sobór trydencki wyznaczył nowe cele dla Kościoła katolickiego. Hierarchia skupiła się na wzmocnieniu władzy papieża, zahamowaniu reformacji i pogłębieniu wiary wśród wiernych. Uzdrowiło to organizm Kościoła, ale sam proces kontrreformacjiNurt w Kościele katolickim mający na celu odnowę wewnętrzną i walkę z wpływami protestantyzmu. okazał się skomplikowany i niejednolity.
-
1534Powstanie jezuitów
Ignacy Loyola zakłada zakon do walki z reformacją.
-
1563Koniec soboru trydenckiego
Zamknięcie obrad, które zapoczątkowały odnowę Kościoła.
Wprowadzono rygorystyczne narzędzia kontroli. Ogłoszono pierwsze spisy ksiąg zakazanych, a sztukę sakralną podporządkowano uchwale O świętych wizerunkach. Powołano specjalne jednostki nadzorujące wprowadzanie reform w parafiach i diecezjach. Główną siłą uderzeniową Kościoła stało się Towarzystwo Jezusowe. W Polsce najwybitniejszym przedstawicielem tego zakonu był Piotr Skarga.
Działania te przyniosły owoce w postaci odnowy duchowości człowieka baroku. Jedności chrześcijaństwa nie udało się jednak uratować. Zarówno katolicyzm, jak i wyznania protestanckie dzieliły się na mniejsze, zwalczające się frakcje (widoczne to było m.in. w Anglii). Renesansowy indywidualizm sprawił, że ludzie zaczęli samodzielnie oceniać świat, tworząc nowe systemy moralne i zestawiając tradycję chrześcijańską z rzetelnymi osiągnięciami innych kultur.
Upadek renesansowego irenizmu
Nowa epoka narodziła się z bolesnego rozdźwięku między humanistycznymi marzeniami a brutalną rzeczywistością. Ideały pokoju, głoszone w pismach Erazma z Rotterdamu czy Andrzeja Frycza Modrzewskiego, okazały się bezsilne wobec realiów politycznych.
Zamiast harmonii, Europa tonęła w wojnach religijnych napędzanych przez skutki reformacji. IrenizmPostawa dążąca do zgody i pokoju między różnymi wyznaniami, oparta na wzajemnych ustępstwach. upadł, ustępując miejsca fanatyzmowi i zbrojnym konfrontacjom.
Lęk i kruchość ludzkiego życia
Ciągłe konflikty zbrojne drastycznie wyludniły europejskie wsie i miasta. Sytuację demograficzną pogarszały nawracające epidemie dżumy i trądu.
Poczucie zagubienia, kruchości życia i lęku przed śmiercią, charakterystyczne dla twórczości barokowej (np. w poezji Mikołaja Sępa Szarzyńskiego).
Na skutek tych tragicznych wydarzeń człowiek baroku żył w cieniu śmierci. Powszechnym doświadczeniem stał się lęk o przyszłość, poczucie kruchości istnienia i całkowita niepewność własnego losu. Ten mroczny klimat zdominował myślenie, sztukę i literaturę całej epoki.