Struktura III części Dziadów
Trzecia część „Dziadów” Adama Mickiewicza charakteryzuje się złożoną budową, łączącą płaszczyznę historyczną z mistyczną. Dramat składa się z Prologu, dziewięciu zróżnicowanych scen oraz epickiego Ustępu zakończonego wierszem „Do przyjaciół Moskali”. Konstrukcja utworu pozwala na jednoczesne ukazanie martyrologii polskiego narodu oraz uniwersalnych rozważań o buncie, cierpieniu i zbawieniu.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Czas i przestrzeń wydarzeń
Akcja dramatu rozpoczyna się 1 listopada 1823 roku i trwa do roku 1824. Wydarzenia skupiają się wokół śledztwa i procesu wileńskich studentów oskarżonych o działalność spiskową. Przestrzeń utworu jest rozległa. Obejmuje Wilno (więzienie w klasztorze bazylianów, pałac Nowosilcowa), Warszawę (salon arystokratyczny) oraz Rosję (ukazaną w końcowym Ustępie).
Prolog i motyw snu
Utwór otwiera Prolog oparty na planie onirycznymSposób budowania fabuły oparty na logice i poetyce snu, zacierający granicę między jawą a fantazją.. Poznajemy tu Gustawa, który przebywa w więziennej celi. Podczas snu bohatera toczy się o niego walka między dobrymi i złymi duchami. Finałem tej mistycznej sceny jest symboliczna śmierć dawnego kochanka i narodziny bojownika o wolność. Bohater zapisuje na murze celi węglem słynne słowa:
Gustavus obiit – natus est Conradus
(Gustaw umarł, narodził się Konrad).
Słowo oniryzm pochodzi od greckiego określenia snu. Romantycy traktowali marzenia senne jako przestrzeń kontaktu ze sferą irracjonalną i zaświatami. Wierzyli, że to właśnie we śnie dusza uwalnia się od ciała i staje się polem bitwy między siłami dobra i zła.
Dwie płaszczyzny dramatu
Zasadnicza część utworu składa się z dziewięciu scen. Mickiewicz zastosował tu nowatorski podział na dwie przenikające się płaszczyzny: realistyczną (historyczną) oraz wizyjno-symboliczną. Większość postaci pojawiających się na kartach utworu to autentyczni ludzie z otoczenia poety. Fikcją literacką są jedynie główny bohater (Konrad) oraz ksiądz Piotr.
Sceny historyczne
Fragmenty realistyczne dokumentują martyrologięCierpienie i męczeństwo narodu lub grupy społecznej, często znoszone w imię wyższych wartości. polskiego społeczeństwa oraz stanowią jego surową ocenę. Należą do nich:
- Scena więzienna (scena I) – ukazuje warunki przetrzymywania i postawy wileńskiej młodzieży.
- Salon Warszawski (scena VII) – demaskuje lojalizm i obojętność polskiej arystokracji.
- Bal u Senatora (scena VIII) – obnaża okrucieństwo carskiego aparatu represji i serwilizm urzędników.
Sceny wizyjno-symboliczne
Przestrzenie mistyczne wprowadzają do utworu koncepcję mesjanizmuPogląd historiozoficzny przypisujący wybranemu narodowi (tu: Polsce) misję zbawienia ludzkości poprzez własne cierpienie. i prometeizmu. To w nich rozgrywają się najważniejsze spory ideowe dramatu. Do tej grupy zaliczamy Małą i Wielką Improwizację, widzenie Ewy, mistyczne widzenie księdza Piotra, scenę egzorcyzmów oraz koszmarny sen Senatora.
Ustęp
Dramat zamyka Ustęp. Jest to cykl epickich wierszy opisujących podróż zesłańców w głąb Rosji, brutalność carskiego despotyzmu oraz architekturę Petersburga. Całość wieńczy osobisty wiersz „Do przyjaciół Moskali”, w którym poeta zwraca się do rosyjskich dekabrystów, przypominając o wspólnej walce z tyranią.