Kompozycja, język, narracja w „Ferdydurke”
Powieść Witolda Gombrowicza charakteryzuje się precyzyjną, pierścieniową kompozycją, w której główna oś fabularna przeplatana jest dygresyjnymi opowiadaniami. Autor stworzył unikalny, poetycki język pełen neologizmów, służący do demaskowania społecznych form i schematów. Narracja utworu jest wielopoziomowa, a główny bohater płynnie zmienia swój wiek i role, zacierając granicę między autorem a postacią literacką.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Żelazna struktura i kompozycja pierścieniowa
Powieść opiera się na logicznej, przemyślanej strukturze. Akcja rozgrywa się w trzech głównych przestrzeniach: szkole, na stancjiWynajmowany pokój, często z wyżywieniem, przeznaczony dla uczniów lub studentów uczących się poza domem. u Młodziaków oraz we dworze Hurleckich w Bolimowie. Pomiędzy te główne części autor wplótł dwa odrębne opowiadania. Poprzedzają je autorskie przedmowy, w których pisarz wykłada swoje poglądy na literaturę.
Pozorny chaos fabularny jest w pełni kontrolowany. Michał Głowiński określa tę strukturę mianem kompozycji pierścieniowejBudowa utworu, w której początek i koniec opierają się na podobnym motywie lub sytuacji., zauważając, że akcja przebiega od porwania do porwania.
Wydarzenia są precyzyjnie zapowiadane. W pierwszym rozdziale Józio śpiewa piosenkę o dwóch bandytach ukrytych w szafie w willi Faramuszce. Sytuacja ta znajduje swoje lustrzane odbicie w finale części warszawskiej, gdy w szafach w pokoju Zuty ukrywają się Kopyrda i profesor Pimko. Podobnie ucieczka parobków, zasygnalizowana już w trzecim i siódmym rozdziale, materializuje się dopiero w zakończeniu utworu. Każdy detal ma tu z góry przypisane miejsce.
Poeta prozy i słowa-klucze
Gombrowicz burzy spójność tradycyjnego świata za pomocą oryginalnego języka. Słowa nie pełnią tu funkcji przezroczystego nośnika informacji. Działają raczej jak w liryceJeden z trzech rodzajów literackich, obejmujący utwory wyrażające osobiste przeżycia i emocje., zatrzymując uwagę czytelnika na samej formie. Julian Przyboś nazwał z tego powodu Gombrowicza „poetą prozy”.
Gombrowicz, nie naśladując poezji, operuje słowem na jej wzór i podobieństwo.
Jerzy Jarzębski zauważa, że akcja toczy się w wielu różnych językach jednocześnie. Bohaterowie używają potocznej polszczyzny, stylu klasyków, żargonu politycznego, a także doraźnego kodu symbolicznego. Ten ostatni opiera się na słowach-kluczach, które na stałe weszły do potocznej polszczyzny.
Gombrowicz stworzył własny słownik pojęć filozoficzno-społecznych. Słowa takie jak „pupa” (infantylizacja), „gęba” (narzucona rola społeczna) czy „łydka” (młodość i sportowa nowoczesność) stały się uniwersalnymi narzędziami do opisu relacji międzyludzkich.
Wyrażenia typu „upupianie”, „pojedynek na miny”, „zgwałcenie przez uszy” czy „jedzenie przeciwko komuś” tworzą nietypowy język powieści, pełen neologizmówNowy wyraz utworzony w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego.. Bez tego unikalnego słownika cała fabuła straciłaby swój demaskatorski sens.
Wielopoziomowy narrator i zaburzenia czasu
Narracja prowadzona jest w pierwszej osobie. Główny bohater relacjonuje wydarzenia, w których sam uczestniczy. W przypadku tej powieści sprawa jest jednak znacznie bardziej skomplikowana.
Początkowe strony wypowiada trzydziestoletni Józio. Przedstawia się jako początkujący pisarz i autor Pamiętnika z okresu dojrzewania. W tym momencie narrator utożsamia się z samym Witoldem Gombrowiczem, który wydał ten zbiór opowiadań w podobnym wieku i mocno przeżywał głosy krytyki.
Sytuacja zmienia się diametralnie, gdy pojawia się profesor Pimko. Zaciąga on dorosłego mężczyznę z powrotem do szkoły. Józio staje się nagle szesnastoletnim uczniem szóstej klasy. Mimo fizycznego odmłodzenia i „upupienia”, bohater zachowuje pełną świadomość swojego dorosłego wieku. Mamy do czynienia z jedną postacią, która funkcjonuje w dwóch wymiarach czasowych jednocześnie.
Strukturę komplikują dodatkowo wplecione opowiadania i przedmowy balansujące między felietonemKrótki utwór publicystyczny o swobodnej kompozycji, często poruszający aktualne tematy w lekki sposób. a manifestem literackimPubliczna deklaracja założeń ideowych i artystycznych danej grupy twórców lub pisarza.. Filidor dzieckiem podszyty przypomina osiemnastowieczną powiastkę filozoficznąKrótki utwór narracyjny ilustrujący określoną tezę filozoficzną lub moralną., natomiast Filibert dzieckiem podszyty ma formę przypowieściUtwór, w którym przedstawione postacie i zdarzenia służą przekazaniu uniwersalnych prawd moralnych.. Ich fikcyjnym autorem jest doktor Antoni Świstak. Wiemy jednak, że Filidora Gombrowicz opublikował już wcześniej pod innym tytułem. Pisarz po raz kolejny zakłada maskę.
Jan Błoński trafnie podsumowuje ten zabieg. Zmącenie i rozmnożenie narratora sprawia, że staje się on paradoksalnie bardziej obecny. Im trudniej go jednoznacznie zdefiniować, tym mocniej przyciąga uwagę czytelnika. Narrator łączy w sobie trzy role: uczestnika wydarzeń, opowiadacza i samego kreatora literackiego świata.