Znaczenie tytułu
Tytuł francuskiego eposu precyzyjnie określa jego przynależność gatunkową oraz głównego bohatera, odrzucając szerszy kontekst polityczny na rzecz jednostkowego wzorca. Słowo „pieśń” odsyła do wielowiekowej tradycji ustnej i publicznych wykonań, w których historia żyła na długo przed jej spisaniem. Wybór imienia Rolanda sygnalizuje z kolei skupienie narracji na ideale rycerza, którego czyny mają inspirować kolejne pokolenia.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
„Pieśń” – gatunek i tradycja ustna
Słowo „pieśń” w tytule odnosi się wprost do gatunku zwanego chanson de gesteStarokofrancuski poemat epicki opowiadający o historycznych i legendarnych czynach rycerzy., co dosłownie przekładamy jako „pieśń o czynach”. Średniowieczni słuchacze doskonale rozumieli, że mają do czynienia z długą, epicką narracją wierszowaną. Utwór ten przeznaczono do śpiewania lub recytowania przy akompaniamencie instrumentów. Wędrowni artyści, tacy jak żonglerzyW średniowieczu wędrowny muzyk, śpiewak i recytator, często wykonujący cudze utwory na dworach i jarmarkach. i truwerzy, przemierzali targi, dworskie sale i kościelne krużganki, wykonując eposy na żywo.
Przez kilka wieków historia Rolanda nie istniała jako zapisany tekst. Kolejne pokolenia śpiewaków zapamiętywały, modyfikowały i przekazywały opowieść dalej. Rytmiczna budowa dzieła oparta na tiradachStrofa o różnej liczbie wersów, połączonych jednym asonansem, charakterystyczna dla starofrancuskiej epiki. służyła praktycznym potrzebom pamięci. Regularność ułatwiała opanowanie tysięcy wersów.
Najstarszy zachowany rękopis, tak zwany rękopis oksfordzkiNajstarsza i najważniejsza kopia „Pieśni o Rolandzie”, odnaleziona w XIX wieku w bibliotece w Oksfordzie., pochodzi z XII wieku, choć sam utwór ukształtował się w XI stuleciu. Dopiero wtedy utrwalono na pergaminie to, co wcześniej żyło wyłącznie w głosach wykonawców. Tytuł opisuje więc nie książkę, lecz zdarzenie – publiczne odśpiewanie historii o rycerzu.
„Roland” – bohater jako symbol
Druga część tytułu wskazuje na konkretnego człowieka. Roland był postacią historyczną – prefektem Marchii BretońskiejStrefa buforowa stworzona przez Franków w celu obrony przed atakami z Bretanii. i jednym z dowódców Karola Wielkiego. Zginął w 778 roku w wąwozie Roncevaux podczas odwrotu wojsk frankijskich z Hiszpanii. Faktyczny atak przeprowadziły plemiona baskijskie. Epos dokonał jednak celowego przesunięcia: anonimowy autor zamienił Basków na muzułmańskich SaracenówŚredniowieczne określenie Arabów i wyznawców islamu, z którymi chrześcijańska Europa toczyła wojny.. Nadało to wydarzeniu wymiar religijny, wpisujący się w ideę krucjat.
Utwór mógł nosić tytuł odwołujący się do samej bitwy, do zdrady Ganelona albo do cesarza Karola Wielkiego. Decyzja o wysunięciu Rolanda na pierwszą pozycję udowadnia, że prawdziwym tematem dzieła nie jest polityka dynastyczna, lecz uniwersalny wzorzec osobowy.
Roland staje się ucieleśnieniem ideału rycerza. Reprezentuje bezwzględną lojalność wobec seniora, odwagę graniczącą z brawurą oraz gotowość na śmierć w imię wiary i honoru.
Wolę umrzeć, niż hańba miałaby na mnie spaść.
Taką postawę bohater wyraża wielokrotnie, odmawiając zadęcia w olifantŚredniowieczny róg sygnałowy wyrabiany z ciosu słonia, używany przez rycerstwo podczas bitew i polowań., gdy wciąż można było wezwać pomoc. Imię w tytule pełniło funkcję mnemotechniczną i propagandową. Słuchacz od razu wiedział, o kogo chodzi. Tytuł działał jak średniowieczna marka gwarantująca opowieść o wielkim frankońskim wojowniku.
Pieśń o czynach – nie o myślach
Oryginalne określenie gatunkowe ukrywa w sobie łacińskie słowo gesta, oznaczające uczynki i działania. Średniowiecze nie znało powieści psychologicznej. Bohater jest wartościowany wyłącznie przez to, co robi. Roland walczy, dmie w róg, gdy jest już za późno, umiera twarzą ku wrogom i ofiaruje Bogu rękawicę.
Tytuł z góry zapowiada tę poetykę. Brakuje tu analizy lęku czy wewnętrznych wątpliwości. Otrzymujemy opowieść o gestach definiujących człowieka. Tytuł stanowi więc streszczenie gatunku, funkcji społecznej i treści.
Pamięć wspólnoty
Eposy rycerskie pełniły rolę podobną do dzisiejszych filmów historycznych. Budowały poczucie wspólnej przeszłości, gloryfikowały przodków i przekazywały wartości. Słowo „pieśń” sugeruje zbiorowe doświadczenie odbioru. Historii nie czytano w samotności, lecz słuchano w grupie, w rytmie podkreślanym przez instrumenty smyczkowe, takie jak fidelDawny instrument smyczkowy, popularny w średniowieczu, przodek współczesnych skrzypiec..
Historia Rolanda stanowiła własność całej społeczności. Tłumaczy to, dlaczego anonimowość autora nikomu nie przeszkadzała. Truwerzy nie podpisywali swoich dzieł, traktując siebie jako przekaźniki tradycji, a nie jej twórców. Tytuł nie zawiera imienia autora, ponieważ w dzisiejszym rozumieniu on nie istniał. Liczyła się pieśń i sam Roland.