Rodzaj literacki i jego rodzaje
Spis treści
Epika, liryka, dramat: spotkałeś się już kiedyś z tym podziałem? Tak naprawdę wszystko, co czytasz, niezależnie od tego, czy to tren Kochanowskiego, Biblia czy Twoja ulubiona powieść science fiction, jest którymś z tych trzech rodzajów literackich. Rodzaje literackie to bowiem w polskim literaturoznawstwie najbardziej podstawowy sposób klasyfikowania dzieł.
Dzisiaj dowiesz się o nich nieco więcej, a co najważniejsze, nauczysz się je rozróżniać!
Co odróżnia od siebie rodzaje literackie?
Skoro już we wstępie wyjaśniliśmy, czym są rodzaje literackie, pora zastanowić się nad tym, skąd możemy wiedzieć, czy dane dzieło jest przykładem epiki, liryki czy dramatu.
Podstawowymi wyróżnikami, które pozwalają przypisać dane dzieło do konkretnego rodzaju literackiego, są: charakter wypowiedzi, budowa tekstu, typ budowy świata przedstawionego i forma podmiotu literackiego.
Chociaż w literaturze wyróżniamy jedynie trzy rodzaje literackie, wewnątrz tego podziału mieszczą się jeszcze poszczególne gatunki literackie. Kamizelka Bolesława Prusa jest na przykład nowelą (gatunek), która z kolei jest przykładem epiki (rodzaj). Oda do młodości Adama Mickiewicza to oda (gatunek), która należy do liryki (rodzaj). Balladyna Juliusza Słowackiego to tragedia (gatunek), klasyfikująca się jako dramat (rodzaj). Zdajemy sobie sprawę, że mogliśmy teraz nieco pogmatwać sprawę. Spokojnie, przejdźmy do omówienia każdego z rodzajów.
Epika
Epika to utwór literacki, który cechuje się opowieścią narracyjną. Klasycznym przykładem epiki będzie każda powieść (dzięki temu łatwo można ten rodzaj zapamiętać), ale nie jest to wcale wyróżnik. Epiką może być bowiem zarówno utwór pisany prozą, jak i wierszowany. Podstawowe wyznaczniki utworu epickiego to:
- fabuła (fabularne przedstawienie świata),
- narrator (może być jednym z bohaterów, ale nie musi),
- najczęściej fabuła dzieje się wcześniej niż czas narracji (czyli moment opowiadania o zdarzeniach).
Gatunki literackie, które należą do epiki, to na przykład:
- powieść (W pustyni i w puszczy Henryka Sienkiewicza),
- nowela (Kamizelka Bolesława Prusa),
- opowiadanie (Śmierć urzędnika Antona Czechowa),
- epos (Odyseja Homera),
- baśń (O krasnoludkach i sierotce Marysi Marii Konopnickiej),
- pamiętnik (Pamiętniki Jana Chryzostoma Paska).
Fragmenty wybranych utworów epickich:
Tadeusz Borowski, Pożegnanie z Marią:
Przyćmiony pokoik napełnił się poufnym mrokiem, zbiegł się ku dłoniom i zmalał jak muszla.
- Patrz, nie ma granicy między światłem i cieniem - szepnęła Maria. - Cień jak przypływ podpełza do nóg, otacza nas i zacieśnia świat tylko do nas: jesteśmy ty i ja.
Pochyliłem się ku jej wargom, ku drobnym spękaniom ukrytym w ich kącikach.
Homer, Iliada (tłum. Franciszek Ksawery Dmochowski):
Najbardziej zaś Atrydy, dwa narodów króle:
- «Atrydowie i Grecy! Niech wam dadzą bogi
Dobyć miasta Pryjama, w swoje wrócić progi!
Lecz pomni na łuk Feba strzelający z góry,
Weźcie okup, nie przeczcie ojcu jego córy!
Liryka
Liryka to utwór, który skupia się głównie na emocjach, uczuciach, przeżyciach i refleksjach podmiotu lirycznego. Cechuje się rytmem, a nierzadko także rymem (ale nie jest to warunek konieczny!).
Inne wyróżniki typowe dla liryki:
- subiektywne wypowiedzi podmiotu lirycznego w postaci monologu,
- zwykle mowa wierszowana,
- język barwny, metaforyczny i symboliczny.
Gatunki literackie, które należą do liryki, to na przykład:
- tren (Tren III Jana Kochanowskiego),
- hymn (Smutno mi, Boże Juliusza Słowackiego),
- fraszka (Na lipę Jana Kochanowskiego),
- sonet (Sonet IV Mikołaja Sępa Szarzyńskiego),
- ballada (Świtezianka Adama Mickiewicza),
- oda (Oda do wolności Juliusza Słowackiego),
- psalm (Psalm 91, Biblia Tysiąclecia).
Fragmenty wybranych utworów lirycznych:
Jan Kochanowski, Tren I:
Wszytki płacze, wszytki łzy Heraklitowe
I lamenty, i skargi Symonidowe,
Wszytki troski na świecie, wszytki wzdychania
I żale, i frasunki, i rąk łamania,
Wszytki a wszytki zaraz w dom sie mój noście,
A mnie płakać mej wdzięcznej dziewki pomoście,
Z którą mię niepobożna śmierć rozdzieliła
I wszytkich moich pociech nagle zbawiła.
Adam Mickiewicz, Stepy akermańskie (Sonety krymskie):
Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu,
Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi,
Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi,
Omijam koralowe ostrowy burzanu.
Dramat
Utwór dramatyczny jest utworem fabularnym, konstruowanym na bazie dialogów. Autor odzywa się w nim wyłącznie w didaskaliach. To didaskalia podpowiadają czytelnikowi dodatkowe okoliczności sceny (czyli kto wszedł, co zrobił, jak wygląda otoczenie itp.).
Didaskalia to wskazówki autora dramatu dotyczące szczegółów związanych z wystawianiem jego dzieła na scenie. Są zazwyczaj objaśnieniami umieszczonymi poza obszarem głównego tekstu, czyli dialogów. Odnoszą się do scenografii, gestów bohaterów, ich min, ubioru, zachowania itp.
Inne wyznaczniki utworu dramatycznego to:
- akcję do przodu posuwają dialogi,
- postaci poznajemy głównie przez pryzmat ich własnych słów i czynów,
- świat przedstawiony skupia się wokół jasno nakreślonej akcji.
Gatunki literackie, które należą do dramatu, to na przykład:
- tragedia (Romeo i Julia Williama Szekspira),
- komedia (Śluby panieńskie Aleksandra Fredry).
Fragmenty wybranych utworów dramatycznych:
Molier, Świętoszek (tłum. Tadeusz Boy-Żeleński):
AKT PIERWSZY
SCENA I
Pani Pernelle, Elmira, Marianna, Kleant, Damis, Doryna, Flipote
P. PERNELLE
Chodź, Flipoto, dość mam już niemiłych mi osób.
ELMIRA
Biegniesz pani tak prędko, że zdążyć nie sposób.
Stanisław Wyspiański, Wesele:
DEKORACJA:
Noc listopadowa; w chacie, w świetlicy. Izba wybielona siwo, prawie błękitna, jednym szarawym tonem półbłękitu obejmująca i sprzęty, i ludzi, którzy się przez nią przesuną.
Przez drzwi otwarte z boku, ku sieni, słychać huczne weselisko, buczące basy, piskanie skrzypiec, niesforny klarnet, hukania chłopów i bab i przygłuszający wszystką nutę jeden melodyjny szum i rumot tupotających tancerzy, co się tam kręcą w zbitej masie w takt jakiejś ginącej we wrzawie piosenki….
Fragment Wesela to didaskalia: autor opisuje wygląd sceny i dźwięki, których nie wypowiada żadna postać.
Shorty na maturę
Jak pisać o rodzaju literackim w analizie tekstu?
- Sprawdź, kto mówi: narrator (epika), podmiot liryczny (liryka) czy bohaterowie w dialogach (dramat).
- Wskaż cechy rodzaju: fabuła i narracja, rytm i środki poetyckie albo dialogi i didaskalia.
- Nazwij gatunek wewnątrz rodzaju (np. nowela, oda, tragedia).

Epika
Epika to jeden z trzech podstawowych rodzajów literackich (obok liryki i dramatu). Czym się wyróżnia?
Rozwiń: epika, szczegóły i przykłady
- Świat przedstawiony ma charakter fabularny.
- Podstawową formą wypowiedzi jest narracja.
- Narrator (podmiot literacki) usytuowany jest na zewnątrz świata przedstawionego. Wypowiada się najczęściej w 1. lub 3. osobie.
Nie od zawsze posługiwaliśmy się pojęciem „epiki”. Najpierw funkcjonowały różne formy ludowego, ustnego przekazu, które dziś określamy jako mity, podania i baśnie. Sam termin „epika” wywodzi się z greckiego epikós, co oznacza „słowo”, „opowieść”, „pieśń”.
Budowa utworów epickich
Utwory epickie mają budowę dwupoziomową, czym różnią się od utworów lirycznych i dramatycznych. Na czym taka budowa polega? Jeden obszar to sytuacja narracyjna. Tutaj najważniejszy jest narrator, który opowiada i opisuje. Drugi obszar to dzieje bohaterów.
Narrator i bohaterowie zwykle stanowią odrębne światy. Klasycznym złamaniem tej reguły jest narracja prowadzona w 1. osobie, np. w pamiętnikach. Sugeruje ona jedność opowiadającego narratora i głównego bohatera.
Ponieważ w epice mamy do czynienia z dwoma poziomami, obserwujemy także dwa odrębne porządki czasowe. W stosunku do narracji fabuła często bywa przeszłością. Opowiadający jakby odtwarzał wydarzenia, których przebieg jest mu dobrze znany.
Podział epiki
Genologia to dział teorii literatury, który zajmuje się rodzajami i gatunkami literackimi oraz ich przemianami.
Epikę można podzielić na gatunki, biorąc pod uwagę różne kryteria. Ze względu na formę wyróżniamy:
- epikę wierszowaną (gatunki: epos, poemat epicki, dygresyjny, filozoficzny, heroikomiczny, powieść poetycka),
- epikę prozaiczną (gatunki: powieść, nowela, opowiadanie, anegdota, baśń, legenda, pamiętnik).
Gatunki, które łączą w sobie cechy kilku rodzajów literackich (np. epiki i liryki), nazywamy synkretycznymi. Należą do nich ballada oraz satyra.
Epikę można podzielić też ze względu na czas, w którym dzieje się akcja utworu:
- epika współczesna (odwołuje się do okoliczności i zjawisk, które są współczesne pisarzowi), np. Lalka B. Prusa;
- epika historyczna (akcja rozgrywa się w czasach dla pisarza historycznych, do których miał dostęp tylko z pośrednich świadectw, np. zabytków, źródeł pisanych, podań), np. Faraon B. Prusa;
- epika fantastyczna (świat przedstawiony ulokowany jest w czasie, który nie ma historycznych odpowiedników, np. w legendarnej przeszłości lub w wyobrażonej przyszłości), np. baśnie H.Ch. Andersena.
Innym podziałem epiki jest podział ze względu na rozmiar utworu (czyli kryterium najbardziej uznaniowe):
- duże formy epickie (gatunki takie jak epos i powieść),
- krótkie formy epickie (gatunki takie jak anegdota, nowela, opowiadanie, ballada).
Najważniejsze gatunki epiki i przykłady
1) Epos: rozbudowany utwór wierszowany, ukazujący dzieje legendarnych lub historycznych bohaterów na tle wydarzeń przełomowych dla danej społeczności. Ważną rolę odgrywa w eposach obiektywny i wszechwiedzący narrator, który ujawnia się w inwokacji. Epos dominował w rodzaju epiki aż do wykształcenia się powieści. Przykłady: Iliada oraz Odyseja Homera, Boska komedia Dantego, Raj utracony J. Miltona, Pan Tadeusz A. Mickiewicza.
2) Poemat: dłuższy utwór wierszowany o mniej lub bardziej rozbudowanej fabule. Ze względu na swój narracyjny charakter umieszcza się go na pograniczu epiki i liryki. Szczególnie znane są:
- poemat dygresyjny (Beniowski J. Słowackiego, Kwiaty polskie J. Tuwima),
- poemat epicki (Grażyna A. Mickiewicza),
- poemat dydaktyczny lub filozoficzny (Sztuka kochania Owidiusza, Traktat poetycki Cz. Miłosza),
- poemat heroikomiczny (Monachomachia, Antymonachomachia, Myszeida I. Krasickiego).
3) Powieść: utwór prozatorski, wielowątkowy, z dużą liczbą bohaterów (głównych, drugoplanowych, epizodycznych); np. Zbrodnia i kara F. Dostojewskiego, Potop H. Sienkiewicza, Lalka B. Prusa, Chłopi W. Reymonta, Ferdydurke W. Gombrowicza.
4) Nowela: krótki utwór prozatorski, charakteryzuje się jednowątkowym przebiegiem zdarzeń, brakiem dygresji, czytelną obecnością punktu kulminacyjnego; np. Kamizelka B. Prusa, Latarnik H. Sienkiewicza, Nasza szkapa M. Konopnickiej, Siłaczka S. Żeromskiego.
5) Opowiadanie: krótki utwór prozatorski pisany zazwyczaj w czasie przeszłym, ograniczony do jednego wątku. Różni się od noweli brakiem wyraźnie zarysowanej konstrukcji oraz swobodnym przebiegiem akcji, w której nie brak wątków pobocznych, dygresji, części refleksyjnych; np. Stary człowiek i morze E. Hemingwaya, Pożegnanie z Marią T. Borowskiego, Sklepy cynamonowe B. Schulza.
6) Baśń: niewielki utwór o treści fantastycznej, pełen cudowności, magicznych wierzeń, w którym świat realny i nadprzyrodzony swobodnie się przenikają; np. Pinokio C. Collodiego, Dziadek do orzechów E.T.A. Hoffmanna, baśnie H.Ch. Andersena, baśnie braci Grimm.
7) Bajka: krótki utwór pisany wierszem lub prozą, rodzaj przypowieści na temat uniwersalnych problemów, postaw i charakterów. Celem bajki jest zawsze pouczenie, przekazanie wskazówek postępowania i zasad etycznych; np. bajki I. Krasickiego, A. Mickiewicza (Lis i kozioł, Pchła i rabin, Żona uparta…), J. de La Fontaine’a.
8) Pamiętnik: relacja prozatorska o zdarzeniach, których autor był uczestnikiem lub naocznym świadkiem. Pamiętnik opowiada o wydarzeniach z pewnego czasowego dystansu i tym różni się od dziennika; np. Pamiętniki J.Ch. Paska, Pamiętnik z powstania warszawskiego M. Białoszewskiego.
9) Dziennik: zbiór zapisków prowadzony z dnia na dzień, o jego chronologicznym układzie nie decyduje zamiar kompozycyjny, ale bieg wypadków, które autor utrwala; np. Dziennik 1954 L. Tyrmanda, Dziennik W. Gombrowicza, Dziennik pisany nocą G. Herlinga-Grudzińskiego.
10) Legenda: opowieść fantastyczna, pełna cudowności i elementów niezwykłych, której głównym bohaterem był najczęściej święty, władca, wojownik, mędrzec. Legenda czerpała z wydarzeń historycznych, np. legendy arturiańskie, opowieści z Kroniki Galla Anonima o Popielu i Piaście.
11) Satyra: utwór ośmieszający i piętnujący ludzkie wady, obyczaje, stosunki społeczne, postawy światopoglądowe, instytucje życia publicznego, sposoby zachowań określonych osób. Satyra nie proponuje rozwiązań, nie umoralnia, wyłącznie ośmiesza. Bywa gatunkiem synkretycznym, ponieważ łączy w sobie elementy epiki, liryki i dramatu, np. Żona modna I. Krasickiego.
Podział na trzy rodzaje literackie (epika, liryka, dramat) nie jest uniwersalny, nawet dla Europy. Europejskie tradycje literackie różnie podchodzą do definiowania gatunków.
Jak pisać o epice w analizie tekstu?
- Określ narratora: kim jest, w której osobie opowiada, czy zna wydarzenia, czy w nich uczestniczy.
- Nazwij gatunek (powieść, nowela, epos, baśń…).
- Wskaż elementy świata przedstawionego: bohaterów, czas i miejsce akcji, fabułę.
Liryka
Liryka to jeden z trzech podstawowych, obok epiki i dramatu, rodzajów literackich. Jak rozpoznać utwory liryczne?
Rozwiń: liryka, szczegóły i przykłady
- Spisane są najczęściej wierszem. Dzisiaj utwory liryczne określa się też „poezją”.
- Główny temat: wewnętrzne przeżycia, emocje, doznania jednostki przekazane w formie monologu.
- Centralny element utworów lirycznych: podmiot liryczny (inaczej: „ja” liryczne), którego uczucia i myśli organizują cały utwór.
Liryka uznawana jest za najbardziej pierwotną formę twórczości literackiej. Wywodzi się z tekstów obrzędów religijnych, modlitw, zaklęć. Na swoim najwcześniejszym etapie ewolucji liryka obejmowała teksty pieśni, którym towarzyszył akompaniament. Zwróć uwagę, że gr. lirykós oznacza właśnie „odnoszący się do liry”. Takie muzyczno-poetyckie kompozycje wykonywano z okazji uroczystości religijnych, państwowych i rodzinnych. Momentem przełomowym w historii liryki było oderwanie się jej od muzyki i uzyskanie statusu samodzielnego tekstu.
Jak dzielimy lirykę?
Możemy wyróżnić:
- lirykę bezpośrednią: podmiot występuje w 1. osobie i bezpośrednio opisuje świat swoich własnych przeżyć i myśli, jest to rodzaj intymnego wyznania (np. elegia);
- lirykę pośrednią: podmiot kryje się za bezosobową refleksją, np. za opisem pejzażu czy sceny, w której bezpośrednio nie uczestniczy (np. sielanka);
- lirykę inwokacyjną: w tych utworach podmiot jasno zaznacza swoją obecność i otwarcie zwraca się do adresata (np. oda, list poetycki);
- lirykę podmiotu zbiorowego: podmiot występuje jako „my”, jako grupa ludzi związana wspólnymi emocjami czy przekonaniami (np. hymn).
Najważniejsze gatunki liryki i przykłady
1) Elegia: pieśń lamentacyjna śpiewana podczas pogrzebu. Od XVI w. elegią nazywano poważne utwory liryczne, utrzymane w tonie skargi, smutnego rozpamiętywania, dotyczące spraw osobistych i wielkich problemów egzystencjalnych (przemijanie, miłość, śmierć). Elegie pisali: J. Kochanowski, A. Mickiewicz, J. Słowacki, J. Iwaszkiewicz.
2) Tren: jeden z gatunków poezji żałobnej ukształtowany w starożytnej Grecji. Tren wyraża żal z powodu czyjejś śmierci oraz wychwala zalety i zasługi zmarłego. Najsłynniejsze treny skomponował J. Kochanowski.
3) Pieśń: najstarszy gatunek poezji lirycznej. Budowa tekstu pieśni jest ściśle związana z muzyką: strofy, refrenowe powtórzenia, rytmizacja tekstu. Przykłady: Bogurodzica, Pieśń świętojańska o Sobótce J. Kochanowskiego, Pieśni filaretów A. Mickiewicza.
4) Hymn: uroczysta i podniosła pieśń pochwalna sławiąca bohaterskie czyny, wielkie idee, bóstwa. Od epoki romantyzmu do tematyki hymnów dołączyły ważne problemy filozoficzne i egzystencjalne. Hymny tworzyli: J. Kochanowski, J. Słowacki, A. Mickiewicz, J. Lechoń, K. Iłłakowiczówna.
5) Oda: wywodzi się z greckiej liryki chóralnej, utwór o charakterze pochwalno-dziękczynnym, utrzymany w patetycznym stylu, wychwalający wybitną postać, wydarzenie, uroczystość lub ideę. Ody pisali: J. Kochanowski, M.K. Sarbiewski, I. Krasicki, A. Mickiewicz, J. Słowacki, T. Peiper.
6) Sonet: utwór poetycki o bardzo precyzyjnej budowie. Zawsze składa się z 14 wersów podzielonych na dwa podstawowe człony: jeden 8-wersowy (dwie czterowersowe zwrotki) i drugi 6-wersowy (dwie trzywersowe zwrotki). Pierwsze sonety w polskiej poezji tworzył J. Kochanowski i M. Sęp Szarzyński. Znani z nich są też: A. Mickiewicz, J. Słowacki, A. Asnyk, M. Konopnicka, J. Kasprowicz, K. Przerwa-Tetmajer, L. Staff, A. Słonimski, J. Iwaszkiewicz.
7) Sielanka: utwór związany z życiem pasterzy, rolników, rybaków, myśliwych. Gatunek ten ukształtował się w starożytnej Grecji i bujnie rozwijał w epoce renesansu. Twórcy: Dante, Petrarka, Boccaccio, J. Kochanowski, Sz. Zimorowic.
8) Fraszka: drobny, wierszowany utwór poetycki o charakterze żartobliwym, oparty na dowcipnym pomyśle. Nazwę gatunku z j. włoskiego (frasca) wprowadził do polszczyzny J. Kochanowski. Fraszki, oprócz Kochanowskiego, pisali: I. Krasicki, A. Mickiewicz, C.K. Norwid, J. Tuwim, K.I. Gałczyński.
9) Ballada: gatunek synkretyczny, z pogranicza liryki i epiki. Ballady przypominają pieśni, opowiadają o niezwykłych wydarzeniach legendarnych lub historycznych, są pełne tajemniczości. Przedstawiają jedno, wyraziście zarysowane wydarzenie. Przykłady: Lilije, Pani Twardowska, Romantyczność, Świteź, Świtezianka A. Mickiewicza.
Jak pisać o liryce w analizie tekstu?
- Określ podmiot liryczny: kim jest, o czym mówi, do kogo się zwraca.
- Nazwij rodzaj liryki (bezpośrednia, pośrednia, inwokacyjna, podmiotu zbiorowego) i gatunek (np. sonet, elegia, hymn).
- Wskaż środki poetyckie i powiedz, jaki nastrój tworzą.
Dramat
Dramat to jeden z trzech podstawowych, obok epiki i liryki, rodzajów literackich. Obejmuje utwory mające charakter fabularny (czyli tak jak gatunki epickie), ale zasadniczo przeznaczone do realizacji scenicznej. Co ciekawe, dzieło dramatyczne należy do literatury dopóki pozostaje tekstem. W swojej realizacji widowiskowej zaczyna należeć już do sztuki teatru.
Rozwiń: dramat, szczegóły i przykłady
Jak rozpoznać dramat?
Utwory dramatyczne wyróżniają się na tle epickich i lirycznych nie tylko przeznaczeniem, ale i samą budową.
Konstrukcja dramatu opiera się na dialogach, monologach oraz bezpośrednich zwrotach do publiczności lub czytelników (tzw. parabaza).
Obecne są didaskalia, czyli „tekst poboczny”, niewygłaszany przez bohaterów (to wskazówki autora dla czytelników i wystawiających dramat). Didaskalia dotyczą wyglądu bohaterów, ruchu scenicznego, scenografii i oświetlenia. Zwykle zapisane są innym krojem lub kolorem pisma.
Dramaty mają jasny podział na akty, sceny i odsłony.
Świat przedstawiony w utworach dramatycznych
Możemy wyróżnić kilka podstawowych cech, chociaż należy pamiętać, że dramatopisarze często grają z klasyczną konwencją.
- Wyraziście zarysowana akcja. W tradycyjnych gatunkach przechodzi przez pięć faz: ekspozycja, rozwinięcie, punkt kulminacyjny, perypetie, rozwiązanie.
- Szczególna rola konfliktu i intrygi.
- Jednowątkowy przebieg zdarzeń.
- Silna kondensacja czasu fabuły oraz ograniczenie miejsca akcji.
Rygory określające kompozycję dramatu różnią się w zależności od epoki. Najsłynniejsza, a zarazem najbardziej wymagająca, zasada wywodzi się ze starożytności. Jest to zasada trzech jedności (akcji, miejsca, czasu).
Najważniejsze gatunki dramatyczne i przykłady
1) Tragedia: najstarszy gatunek dramatu, stworzony w antycznej Grecji. Pisany według ściśle określonych reguł (zasada trzech jedności, zasada decorum, o losach bohaterów decydowało przeznaczenie). Przykłady: Antygona, Król Edyp Sofoklesa.
2) Komedia: pogodna i żartobliwa, charakteryzująca się dynamiczną akcją i pomyślnym rozwiązaniem dla bohaterów. Przykłady: Skąpiec, Świętoszek Moliera, Zemsta, Śluby panieńskie A. Fredry.
3) Dramat romantyczny: łamie reguły dramatu klasycznego, wzorując się na dramatach Szekspira. Odrzuca zasadę trzech jedności, zasadę decorum, chętnie czerpie z innych gatunków. W dramacie romantycznym odnajdziemy postaci fantastyczne, elementy liryki i epiki. Przykłady: Faust J.W. Goethego, Dziady A. Mickiewicza, Kordian J. Słowackiego, Nie-Boska komedia Z. Krasińskiego.
4) Dramat groteskowy: kolejny gatunek, który burzy klasyczną koncepcję dramatu; jest gatunkiem nowoczesnym, typowym dla XX wieku. Nie obowiązują w nim podstawowe zasady komponowania dramatu, np. nie ma podziału na akty i sceny, akcja nie posuwa się naprzód. Gatunek korzysta z groteski, nonsensu, parodii. Przykłady: Czekając na Godota S. Becketta, Lekcja E. Ionesco, Iwona, księżniczka Burgunda W. Gombrowicza, Kartoteka T. Różewicza, Tango S. Mrożka.
5) Opera: widowisko słowno-muzyczne; składa się z arii (solowych występów wokalnych), partii chóralnych, występów orkiestrowych, ale też epizodów tanecznych. Przykłady: Halka S. Moniuszki, Czarodziejski flet W.A. Mozarta, Carmen G. Bizeta.
Jak pisać o dramacie w analizie tekstu?
- Wskaż cechy dramatu: dialogi, monologi, didaskalia, podział na akty i sceny.
- Nazwij gatunek (tragedia, komedia, dramat romantyczny, dramat groteskowy).
- Opisz konflikt i sposób prowadzenia akcji.
- Pokaż funkcję didaskaliów: co dzięki nim wiemy o scenie i bohaterach?