Co to jest imiesłów? Definicja z przykładami

„Śpiewająca kobieta”, „zabrudzony pędzel”, „Cała drżałam, śpiewając piosenkę”. W każdym z tych wyrażeń czasownik zachowuje się inaczej niż zwykle: opisuje rzeczownik albo czynność. To imiesłowy.

Imiesłów: definicja, informacje podstawowe

Shorty na maturę

Motyw cierpienia niezawinionego Motyw cierpiącej matki Poświęcenie się w imię wyższych wartości Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry Świat ducha a świat rozumu Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Czy człowiek decyduje o własnym losie? Moralna odpowiedzialność za czyny Miłość silniejsza niż śmierć

Imiesłów przymiotnikowy

Imiesłów przymiotnikowy powstał na bazie czasownika i jest formą gramatyczną oznaczającą czynność lub stan, np.:

śpiewająca kobieta,
zabrudzony pędzel,
umyte szyby.

Odpowiada na pytania: Jaki? Jaka? Jakie?

Odmienia się dokładnie tak samo jak przymiotnik, czyli przez:

• liczby (pojedyncza i mnoga),
• rodzaje (męski, żeński, nijaki, męskoosobowy, niemęskoosobowy),
• przypadki (mianownik, dopełniacz, celownik itd.).

Jak jednak możesz zauważyć na powyższych przykładach, wymienione przez nas imiesłowy nieco się od siebie różnią. Śpiewająca kobieta wydaje się wykonywać długotrwałą czynność, natomiast zabrudzony pędzel opisuje skutek czynności wykonanej. W języku polskim możemy bowiem wyróżnić dwa rodzaje imiesłowów przymiotnikowych: czynny oraz bierny.

Imiesłów przymiotnikowy czynny

Imiesłów czynny dotyczy wykonawcy czynności w teraźniejszości. Jego podstawą jest czasownik niedokonany wyrażony w czasie teraźniejszym. Tak, wiemy, że w teorii nie brzmi to prosto. Już tłumaczymy, o co chodzi. Kluczowe jest tutaj słowo „czynny”, które sugeruje, że czynność trwa, trwała lub będzie trwała czynnie.

Imiesłów przymiotnikowy czynny tworzy się przez dodanie jednej z końcówek: -ący, -ąca, -ące.

Skąd masz wiedzieć, którą końcówkę wybrać? Robisz to bardzo naturalnie: intuicyjnie dobierasz końcówkę do rodzaju rzeczownika. Spójrz tylko na przykłady:

śpiewający chłopiec
śpiewająca dziewczynka
śpiewające dziecko

Warto tutaj przyjrzeć się jeszcze odmianie tego rodzaju imiesłowu przez przypadki.

Imiesłów przymiotnikowy bierny

Drugim rodzajem imiesłowu przymiotnikowego jest imiesłów przymiotnikowy bierny. Również pochodzi od czasownika, najczęściej przechodniego (zarówno dokonanego, jak i niedokonanego). Opisuje to, co zostało zrobione z danym przedmiotem lub osobą.

Tworzymy go za pomocą dodania odpowiedniej końcówki: -ony, -ona, -one; -ny, -na, -ne; -ty, -ta, -te.

Popatrz tylko na poniższe przykłady:

upieczony tort, ucieszona mama, odrobione lekcje;
przeczytany list, zaśpiewana piosenka, rozkochane dziecko;
wynajęty dom, pochłonięta dziewczyna, posprzątane mieszkanie.

Imiesłów przymiotnikowy bierny odmienia się przez rodzaje, liczby i przypadki.

Nie z imiesłowami przymiotnikowymi

Dobrze, na razie wszystko wydaje się proste. Ale co, gdyby tych piosenek nikt nie śpiewał? Jak piszemy nie z imiesłowami przymiotnikowymi?

Ebook na maturę ustnąPytania jawne: 76 gotowych odpowiedzi na ustnyKonspekt, wersja rozszerzona i strefa dogrywki do każdego pytania CKE. PDF od razu po płatności. 59 zł, a razem z Atlasem motywów 79 zł.Zobacz ebook

Imiesłów przysłówkowy

Drugim w języku polskim rodzajem imiesłowu jest imiesłów przysłówkowy. W zdaniu zawsze występuje obok formy osobowej innego czasownika i wiąże się z tym samym podmiotem co ten czasownik, np.:

Cała drżałam, śpiewając piosenkę.
(bo zarówno ja drżałam, jak i ja śpiewałam piosenkę)

Malując obraz, Marek zabrudził wszystkie pędzle.
(bo zarówno Marek malował, jak i Marek zabrudził pędzle)

Zrobiwszy makijaż, założyłaś sukienkę.
(bo zarówno Ty zrobiłaś, jak i Ty założyłaś)

Nie z imiesłowami przysłówkowymi

Nie z imiesłowami przysłówkowymi zawsze piszemy oddzielnie: nie śpiewając, nie pijąc, nie widząc, nie wysłuchawszy, nie zrobiwszy i tak dalej.

Proste, prawda? Tutaj mamy jednak mały haczyk. Imiesłów przysłówkowy również dzieli się na dwa rodzaje: współczesny oraz uprzedni. Przejdźmy więc od razu do przyjrzenia się każdemu z nich.

Imiesłów przysłówkowy współczesny

Imiesłów przysłówkowy współczesny dotyczy czynności, która była wykonywana w tym samym czasie co czynność opisana czasownikiem, np.:

Pisałem wypracowanie, słuchając muzyki.

Słuchając jest tutaj naszym imiesłowem przysłówkowym współczesnym, bo trwało w tym samym czasie co pisanie wypracowania. Konstruujemy go za pomocą dodania końcówki -ąc: śpiewając, malując, myjąc.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni

Imiesłów przysłówkowy uprzedni dotyczy czynności, która została zakończona przed podjęciem kolejnej. Nie komplikując, przejdźmy od razu do przykładu:

Zaśpiewawszy piosenkę, zaczęłam drżeć.

Jak widzisz, drżenie rozpoczęło się po zakończeniu śpiewania. Czynności te nie odbywały się jednocześnie. Inny przykład:

Zabrudziwszy wszystkie pędzle, Marek namalował obraz.

Marek namalował obraz dopiero po tym, jak już zabrudził wszystkie pędzle. Cóż, taki miał styl artystyczny.

Imiesłów przysłówkowy uprzedni zawsze tworzy się na bazie czasownika dokonanego. Dodajemy po prostu końcówki: -wszy (np. wysłuchawszy, zdjąwszy, napisawszy) lub -łszy (np. poszedłszy, wyszedłszy).

Zobacz też

• Równoważnik zdania
• Czasownik
• Przymiotnik