„Przedwiośnie” na tle historycznym
Akcja powieści Stefana Żeromskiego obejmuje burzliwą dekadę lat 1914–1924, ukazując kluczowe momenty formowania się nowej Europy. Fabuła splata losy Cezarego Baryki z wybuchem I wojny światowej, krwawą rewolucją w Rosji oraz wojną polsko-bolszewicką. Tło historyczne obnaża brutalne realia odradzającej się Polski, targanej konfliktami granicznymi i głębokimi podziałami społecznymi.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
I wojna światowa i krwawa rewolucja
Wydarzenia w „Przedwiośniu” rozpoczynają się w 1914 roku. Wybucha I wojna światowa, a ojciec głównego bohatera, Seweryn Baryka, zostaje zmobilizowany do carskiego wojska. Po wielu miesiącach walk na froncie dezerteruje, by ostatecznie dołączyć do Legionów PolskichPolskie formacje wojskowe utworzone w 1914 roku z inicjatywy Józefa Piłsudskiego, walczące o niepodległość u boku państw centralnych..
W tym samym czasie przez Rosję przetacza się fala buntu. W listopadzie 1917 roku wybucha rewolucja październikowa, która szybko przeradza się w bezwzględną wojnę domową. Władzę przejmują rady robotnicze, a stary porządek upada. Rok później rewolucyjny chaos dociera do Baku, gdzie mieszka młody Cezary.
Od kwietnia do lata 1918 roku miastem rządzi Komuna BakijskaKrótkotrwały rząd bolszewicki w Baku, popierany głównie przez robotników rosyjskich i ormiańskich, obalony latem 1918 roku.. Baryka początkowo ulega fascynacji komunistycznymi ideami. Szybko jednak na własne oczy widzi, jak utopijne hasła zamieniają się w terror, grabieże i masowe zbrodnie.
Po upadku Komuny Bakijskiej do miasta wkroczyły wojska tureckie i azerskie, dokonując brutalnej rzezi na Ormianach (tzw. dni wrześniowe 1918 roku). Był to krwawy epizod wpisujący się w szersze ludobójstwo Ormian, trwające od 1915 roku. Szacuje się, że pochłonęło ono łącznie około 1,5 miliona ofiar. Żeromski bardzo realistycznie opisał te makabryczne sceny w powieści.
Trudny powrót do odrodzonej ojczyzny
11 listopada 1918 roku Polska odzyskuje niepodległość. Cezary dowiaduje się o tym od cudem ocalonego ojca, który odnajduje go w zrujnowanym Baku. Seweryn roztacza przed synem wizję utopijnych „szklanych domów” i namawia na powrót do kraju przodków.
Rozpoczyna się wyczerpująca podróż przez ogarniętą wojną domową Rosję. Trasa wiedzie przez Carycyn, Moskwę i Charków. Młody Baryka obserwuje z bliska, jak dawne imperium gnije pod rządami komunistów. Seweryn nie wytrzymuje trudów tułaczki i umiera w Charkowie. Cezary w 1919 roku przekracza polską granicę zupełnie sam.
Wojna polsko-bolszewicka i walka o granice
Polska brutalnie weryfikuje marzenia chłopaka. Zamiast szklanych domów widzi błoto, biedę i zrujnowaną gospodarkę. Młode państwo boryka się z potężnymi problemami. Trwają zacięte walki o ustalenie granic. Konflikty wybuchają niemal z każdej strony:
- na południu o Śląsk Cieszyński i Górny Śląsk,
- na wschodzie o Lwów i Wilno.
Największym zagrożeniem okazuje się jednak wojna polsko-bolszewickaKonflikt zbrojny z lat 1919–1921, który zadecydował o wschodnich granicach II RP i zatrzymał marsz Armii Czerwonej na Europę. z 1920 roku, w której Cezary bierze czynny udział. Losy kraju rozstrzygają się podczas Bitwy Warszawskiej (13–25 sierpnia 1920). Kontrofensywa dowodzona przez Józefa Piłsudskiego przełamuje rosyjski front i zmusza Armię Czerwoną do odwrotu.
Zwycięstwo pieczętuje bitwa nad Niemnem we wrześniu, a ostateczne granice ustala traktat ryskiUmowa pokojowa podpisana 18 marca 1921 roku, kończąca wojnę polsko-bolszewicką.. To właśnie na froncie tej wojny Baryka ratuje życie Hipolitowi Wielosławskiemu, z którym w listopadzie 1920 roku wyjeżdża do majątku w Nawłoci.
Rozczarowanie niepodległością i widmo komunizmu
Tkanka historyczna „Przedwiośnia” to także gorzki obraz formowania się polskiej państwowości. Żeromski bezlitośnie punktuje wady młodego parlamentaryzmu. Scena polityczna jest skrajnie rozbita – w 1925 roku działało w Polsce około 90 różnych stronnictw. Rządy upadają jeden po drugim, a sytuacja ekonomiczna najuboższych stale się pogarsza.
Polska po 123 latach zaborów była zlepkiem trzech zupełnie różnych organizmów państwowych. Różniło się wszystko: od systemów prawnych i walut, po szerokość torów kolejowych. Zjednoczenie tak podzielonego kraju i stworzenie spójnej gospodarki było zadaniem niezwykle trudnym, co Żeromski wyraźnie akcentuje w powieści.
Bieda i nierówności społeczne stają się pożywką dla radykalnych ideologii. Do głosu dochodzą siły rewolucyjne, w tym nielegalna KPRPKomunistyczna Partia Robotnicza Polski – organizacja dążąca do wywołania w Polsce rewolucji proletariackiej na wzór radziecki., działająca jako odłam radzieckiej Międzynarodówki.
Przez kraj przetaczają się fale strajków robotniczych. Napięcie rośnie, dochodzi do krwawych starć z policją i wojskiem. Tę gęstą, wybuchową atmosferę idealnie oddaje tytuł ostatniej części powieści – „Wiatr od wschodu”.