Słowniczek pojęć: oniryzm, panpsychizm, proza poetycka i inne

Pojęcia literackie i gatunkowe

• Proza poetycka – forma łącząca narrację z rytmem i metaforąZastąpienie słowa innym, opartym na podobieństwie, tworzące nowe znaczenie.. U Schulza zdanie rozrasta się do rozmiarów akapitu. Pojedynczy obraz niesie ciężar całego eseju. „Sanatorium” to sztandarowy przykład tego gatunku.
• Oniryzm – poetyka oparta na logice snu. Fabułą rządzą skojarzenia, a nie ciąg przyczynowo-skutkowy. Przestrzeń i czas ulegają zniekształceniu. Józef podróżuje nocnym pociągiem do miejsca, gdzie jego zmarły ojciec wciąż żyje.
• Narracja pierwszoosobowa – opowiadanie z perspektywy „ja”. Głosem mówiącym jest Józef. Autor celowo zaciera granicę między sobą a narratorem. Nadaje to tekstowi intymny, wyznaniowy charakter.
• Retrospekcja – cofanie się do minionych wydarzeń. W opowiadaniu „Wiosna” Józef wspomina stare katalogi i znaczki pocztowe. Traktuje je jak bramy do innych światów. Czas przeszły staje się budulcem nowej rzeczywistości.
• Strumień świadomości – zapis nieuporządkowanego toku myśli. Schulz nie stosuje tej techniki tak radykalnie jak James JoyceIrlandzki pisarz, pionier techniki strumienia świadomości w powieści „Ulisses”.. Wewnętrzne wizje Józefa zachowują jednak płynny, nieuchwytny charakter.
• Symbol – obraz odsyłający do głębszych treści. Klepsydra oznacza nieodwracalność czasu. Labirynt ulic to uwięzienie w pętli wspomnień. Symbole u Schulza działają jak pryzmatyBryła optyczna rozszczepiająca światło na wiele barw., rozbijając sens na wiele wariantów.
• Leitmotyw – powracający motyw spajający cykl. W „Sanatorium” to figura ojca-demona, manekiny, ptaki i rozpadająca się materia. Dzięki nim zbiór opowiadań tworzy spójną mitologię.
• Groteska – zestawienie elementów tragicznych i komicznych. Rozsadza to realistyczne konwencje. Ojciec Józefa hoduje ptaki na strychu i zamienia się w karakona. Służy to opisowi natury przekraczającej ludzkie pojęcia.

Pojęcia filozoficzne i światopoglądowe

• Panpsychizm – przekonanie o wewnętrznym życiu materii. U Schulza tkaniny, meble i manekiny uczestniczą w procesie kreacji. Tęsknią za formą i marzą o awansie. To spójna filozofia, a nie bajkowe ożywienie przedmiotów.
• Demiurg – w tradycji gnostyckiejStarożytny nurt religijny zakładający, że świat materialny stworzył niższy bóg, a prawda ma charakter duchowy. to stwórca niedoskonałego świata materialnego. Ojciec Józefa pełni właśnie taką rolę. Powołuje do życia manekiny i egzotyczne ptaki. Jego dzieła są kruche i skazane na szybką degenerację.
• Herezjarcha – głosiciel poglądów sprzecznych z oficjalną doktryną. Ojciec Jakub wygłasza „Traktat o manekinach” w tomie „Sklepy cynamonowe”. Ogłasza w nim herezję – możliwość stworzenia życia z pośledniego materiału, z pominięciem praw natury.
• Animizacja – przypisywanie przedmiotom cech istot żywych. Schulz idzie o krok dalej. Materia naprawdę żyje własnym życiem popędów. Manekiny nie są metaforą, lecz konkretnym stanem materii.
• Mityzacja rzeczywistości – autorska koncepcja Schulza. Ludzka percepcja nakłada na świat archetypyPierwotny, uniwersalny wzorzec postaci, zdarzenia lub motywu w kulturze. i mity. Zwykły spacer czy sklep ojca nabierają rangi epickiej. Józef nie opisuje dzieciństwa, on tworzy jego mit.