Gatunki literatury średniowiecznej
Średniowieczna literatura dzieli się na dwa wyraźne nurty: religijny, skupiony na Bogu i zbawieniu, oraz świecki, opiewający czyny rycerzy i władców. Twórcy tej epoki wykształcili specyficzne formy wyrazu, od monumentalnych eposów po intymne lamenty i rozbudowane formy dramatyczne. Znajomość tych gatunków pozwala zrozumieć sposób myślenia ówczesnego człowieka i odczytać najważniejsze teksty kultury.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 6 min
Spis treści
- 966Chrzest Polski
Początek piśmiennictwa i literatury średniowiecznej na ziemiach polskich.
- XI w.Pieśń o Rolandzie
Kształtowanie się francuskich eposów rycerskich (chansons de geste).
- XIII w.Bogurodzica
Powstaje najstarsza utrwalona polska pieśń religijna.
- 1450Wynalazek druku
Jan Gutenberg rewolucjonizuje sposób powielania ksiąg, zwiastując koniec epoki rękopisów.
Gatunki epickie
Średniowieczna epika rozwijała się dwutorowo. Z jednej strony opisywała krwawe bitwy i dworskie miłości, z drugiej - żywoty świętych i dzieje państw. Granice między poszczególnymi formami często bywały płynne.
Jeden z najstarszych gatunków średniowiecza, ukazujący bohaterskie czyny postaci legendarnych lub historycznych. Obejmuje francuskie poematy epickie z XII-XIII wieku. Wydarzenia historyczne mieszają się tu ze zmyślonymi, a postacie prawdziwe (Karol Wielki) z fikcyjnymi (Roland). Sztandarowym przykładem jest „Pieśń o Rolandzie”.
Twórców chansons de geste nazywano truweramiŚredniowieczny poeta i muzyk francuski, twórca poezji dworskiej., zaś ich wykonawców - żongleramiWędrowny artysta, śpiewak i muzyk wykonujący cudze utwory na dworach i jarmarkach.. Początkowo utwory przekazywano drogą ustną. Żonglerzy wędrowali od zamku do zamku, śpiewając pieśni przy akompaniamencie muzyki. Dopiero w późniejszych czasach teksty te spisano. Od początku XIII wieku wyodrębniono trzy grupy chansons de geste:
- Cykl królewski, związany z osobą króla Karola Wielkiego (np. „Pieśń o Rolandzie”).
- Cykl Garina z Monglane, gdzie centralną postacią jest Wilhelm z Orange.
- Cykl „buntowników”, czyli nieposłusznych wasali.
Chanson de geste można traktować jako wczesną odmianę eposu rycerskiego. Z czasem z tych form wyewoluował romans rycerski. To rozbudowany utwór narracyjny o fabule zazwyczaj jednowątkowej. Obfituje w zawikłane sytuacje, intrygi, nieprawdopodobne zdarzenia i zbiegi okoliczności o charakterze awanturniczo-erotycznym. Najsłynniejszym przykładem tego gatunku są „Dzieje Tristana i Izoldy”.
Gatunek prozy historiograficznej. Opowieść o dziejach przeszłych lub współczesnych, utrzymana w porządku chronologicznym. Łączy wiedzę historyczną z fikcją literacką i tendencjami moralizatorskimi. W Polsce najsłynniejsze to „Kronika polska” Galla Anonima oraz dzieła Wincentego Kadłubka i Jana Długosza.
W opozycji do rozbudowanych kronik stały roczniki (annały). Przedstawiały one wydarzenia w suchym porządku chronologicznym, bez literackich ozdobników i interpretacji.
Opowieści o życiu, cudach i męczeństwie świętych, tworzące nurt zwany hagiografiąDział piśmiennictwa kościelnego obejmujący żywoty świętych i legendy o nich.. Nasycone fantastyką i cudownością, miały dostarczać wzorców osobowych (np. ascety). Klasycznym przykładem z polskiej podstawy programowej jest „Legenda o św. Aleksym”.
Ważnym elementem literatury religijnej był apokryf. To anonimowy tekst związany tematycznie z Biblią, nienależący jednak do kanonu biblijnegoZbiór ksiąg uznanych przez Kościół za natchnione i wchodzących w skład Pisma Świętego.. Apokryfy uzupełniały historie biblijne szczegółami o codziennym życiu Jezusa czy Maryi, często sprzecznymi z oficjalną nauką Kościoła. Rozwój apokryfów przypada głównie na II i III wiek, a w Polsce ich echa widać m.in. w „Rozmyślaniach przemyskich”.
Codzienne nauczanie wiernych opierało się na kazaniach. To przemówienia o tematyce religijnej, wygłaszane przez kapłana podczas liturgii. Komentują tekst z Pisma Świętego, wykładają podstawy wiary i przekazują nauki moralne. Teorią kazań zajmuje się homiletykaDział teologii zajmujący się teorią kaznodziejstwa i sztuką układania kazań.. Najstarszym polskim zabytkiem tego typu są „Kazania świętokrzyskie”.
Większość literatury średniowiecznej jest anonimowa. Wynikało to z zasady ad maiorem Dei gloriam (ku większej chwale Boga). Autorzy wierzyli, że talent jest darem od stwórcy, dlatego tworzyli dla niego, a nie dla własnej sławy. Z tego powodu do dziś nie znamy imion twórców „Bogurodzicy”, „Pieśni o Rolandzie” czy „Legendy o św. Aleksym”.
Gatunki liryczne
Pieśń to najstarszy gatunek liryczny, genetycznie związany z muzyką. Zachowała ścisły podział na strofy, powtarzający się układ wersów, wyrazistą rytmizację i regularne rymy. Wykorzystuje paralelizmy leksykalne i składniowe. W średniowieczu pieśni obejmowały tematykę świecką i religijną. Najważniejszym polskim przykładem jest „Bogurodzica”, pełniąca rolę pierwszego hymnu narodowego.
Zupełnie inny ładunek emocjonalny niósł lament (plankt, żale). To utwór poetycki opisujący żałobę, ból, nieszczęście i bezradność wobec wyroków losu. W polskiej literaturze gatunek ten reprezentuje „Lament świętokrzyski” (znany też jako „Posłuchajcie, bracia miła”), w którym Matka Boska opłakuje konającego na krzyżu syna.
Gatunki dramatyczne
Średniowieczny teatr narodził się w kościele, ale z czasem wyszedł na ulice i place, zyskując coraz bardziej świecki charakter.
Dramat liturgiczny to inscenizacja fragmentów Biblii, osadzona bezpośrednio w obrzędku liturgicznym Kościoła. Odprawiano je w świątyniach, a ich przebieg był ściśle podporządkowany ceremoniałowi religijnemu.
Zupełnie inną skalę miało misterium. Opierało się na tematyce biblijnej, apokryfach lub żywotach świętych, ale nie wchodziło w skład liturgii. Wystawiano je na placach przykościelnych lub cmentarzach. Misteria nie miały ograniczeń czasowych - nieraz rozciągały się w kilkudniowe cykle. Ich cechą charakterystyczną było uwspółcześnienie historii zbawienia. Wprowadzano żart, zabawę i postacie drugorzędne (żołnierzy, kupców). W ten sposób łączono sacrumSfera świętości, obszar rzeczywistości związany z religią i wiarą. z profanumSfera świecka, codzienna, pozbawiona pierwiastka boskiego..
Moralitet to udramatyzowana przypowieść o ludzkim życiu z jasnym przesłaniem dydaktycznym. Jej bohaterem był everymanBohater uniwersalny, uosabiający każdego człowieka, pozbawiony indywidualnych cech. - człowiek-każdy. Stawiano go wobec pokus i zmuszano do wyboru między dobrem a złem. Bohaterowi towarzyszyły upersonifikowane wartości, takie jak Pycha, Występek czy Cnota. W Polsce echa moralitetu odnajdujemy w utworze „Skarga umierającego”.
W przerwach między poważnymi scenami misteriów wystawiano intermedium. Był to niewielki utwór sceniczny o charakterze komicznym, wprowadzający scenki dialogowe o tematyce świeckiej. Z intermediów wyewoluowała farsa - utwór komediowy posługujący się żartem, karykaturą i ostrą satyrą. Charakteryzowała się wartką akcją. Rozkwit farsy przypada na XV wiek, kiedy to we Francji powstała słynna „Farsa o mistrzu Patelenie”.
W repertuarze dramatycznym funkcjonowały również mirakle. Były to obrazy sceniczne z życia Matki Boskiej i świętych, ukazujące cudowne interwencje Boga w życie człowieka. Z kolei w XII wieku, głównie we Francji, Anglii i Włoszech, uprawiano komedię elegijną. Pisana po łacinie dystychem elegijnymStrofa dwuwierszowa złożona z heksametru i pentametru, popularna w antyku i średniowieczu., poruszała tematykę erotyczną, łącząc cechy dramatu, epiki i liryki.