Hagiografia - żywoty świętych jako gatunek

Literatura, która uczyła żyć

Średniowieczni twórcy nie dbali o realizm, psychologię postaci czy historyczną dokładność. Hagiografia realizowała założenia literatury parenetycznejPiśmiennictwo, którego celem jest kształtowanie i propagowanie idealnych wzorców postępowania (np. idealnego rycerza, władcy lub świętego).. Skupiano się na wykreowaniu bohatera wyposażonego w cechy, które każdy chrześcijanin powinien naśladować. Akcentowano pokorę, bezwzględne oddanie Bogu oraz wartość śmierci poniesionej za wiarę.

Żywoty świętych pisano zarówno prozą, jak i wierszem. Funkcjonowały jako samodzielne opowieści lub potężne cykle, czytane w kościołach, klasztorach i na dworach. W zależności od epoki i potrzeb społecznych, literatura wykształciła różne modele świętości.

Schemat hagiograficzny

Fabuła typowego średniowiecznego żywotu przypominała dzisiejsze kino gatunkowe - opierała się na żelaznych regułach. Twórcy korzystali z gotowego szablonu, co widać doskonale na przykładzie „Legendy o św. Aleksym”. Typowy utwór hagiograficzny składał się z następujących etapów:

• Prolog - narrator tłumaczy przyczyny spisania żywotu. Wyraża swoją pokorę, przeprasza za nieudolność i kieruje do Boga inwokacjęRozbudowany zwrot do Boga lub bóstwa z prośbą o natchnienie i pomoc w tworzeniu dzieła., prosząc o wsparcie w pisaniu.
• Cudowne narodziny - święty zazwyczaj rodzi się w bogatym, arystokratycznym domu (często wyproszony modlitwami starszych rodziców). Ma to ogromne znaczenie: bohater musi mieć majątek i pozycję, aby jego późniejsza ofiara i wyrzeczenie były znaczące.
• Dzieciństwo i młodość - wczesne objawienie się świętości, niezwykła pobożność od najmłodszych lat.
• Małżeństwo i ślub czystości - bohater często zostaje zmuszony do ślubu, ale w noc poślubną składa śluby czystości i opuszcza żonę.
• Ucieczka z domu - porzucenie bogactwa i rozpoczęcie życia wędrownego żebraka.
• Cuda za życia - Bóg w nadnaturalny sposób interweniuje, by pomóc świętemu lub wskazać na jego wyjątkowość (np. zejście Matki Boskiej z obrazu).
• Prześladowania i asceza - znoszenie upokorzeń (często ze strony własnej rodziny lub służby, która go nie rozpoznaje) oraz skrajne umartwianie ciała.
• Męczeńska lub cudowna śmierć - momentowi odejścia towarzyszą znaki z nieba (np. same dzwoniące dzwony, piękny zapach ciała).
• Cuda po śmierci - uzdrowienia chorych przy grobie świętego, które ostatecznie potwierdzają jego świętość.

Najważniejsze dzieła hagiograficzne

Wiele utworów hagiograficznych przetrwało do dziś, stanowiąc bezcenne źródło wiedzy o mentalności ludzi średniowiecza. Do kanonu literatury należą:

• „Legenda o św. Aleksym” - najważniejszy w polskiej szkole przykład skrajnej ascezyDobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych i przyjemności życiowych w celu osiągnięcia doskonałości duchowej i zbawienia..
• „Złota legenda” (Jakub de Voragine, XIII w.) - monumentalny zbiór żywotów świętych.
• „Kwiatki św. Franciszka” - zbiór anonimowych opowieści z XIV wieku, ukazujący zupełnie nowy, radosny model wiary.
• „Vita Antonii” (św. Atanazy, IV w.) - najstarsze dzieło hagiograficzne, opisujące życie św. Antoniego Pustelnika.
• „Żywot św. Stanisława” (Wincenty z Kielczy, XIII w.) - kluczowy polski tekst hagiograficzny, opisujący konflikt biskupa z królem Bolesławem Śmiałym.
• „Żywot św. Stanisława i bł. Kingi” (Jan Długosz, XV w.).