Cechy charakterystyczne literatury średniowiecznej (dwujęzyczność, dydaktyzm, alegoryczność i in.)
Literatura średniowieczna opierała się na uniwersalizmie, w którym dominująca łacina stopniowo ustępowała miejsca kształtującym się językom narodowym. Twórcy skupiali się na dydaktyzmie, promując konkretne wzorce osobowe rycerza, władcy i świętego. Rzeczywistość postrzegano przez pryzmat alegorii, a antyczny dorobek płynnie łączono z chrześcijańską wizją świata.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Dwujęzyczność i uniwersalizm
W średniowieczu monopol na wykształcenie miało duchowieństwo. To mnisi i księża kształtowali kulturę, a ich podstawowym narzędziem była łacina. Pełniła ona funkcję uniwersalnego kodu. Pozwalała na swobodny przepływ myśli między uczonymi z różnych zakątków Europy. Z czasem obok oficjalnego języka Kościoła zaczęły dojrzewać języki narodowe.
Jednolitość kultury europejskiej oparta na wspólnej religii (chrześcijaństwo), wspólnym języku (łacina) i zwierzchnictwie papieża. Dzięki temu uczony z Polski mógł bez problemu porozumieć się z mnichem we Francji.
Dorobek literacki tej epoki ma charakter dwujęzyczny. Obok potężnej bazy tekstów łacińskich powstawały pierwsze utwory w językach lokalnych, w tym także po polsku.
Dydaktyzm i literatura parenetyczna
Średniowieczna sztuka rzadko powstawała dla samej rozrywki. Jej głównym zadaniem było wychowywanie odbiorcy, budowanie ładu moralnego i wskazywanie drogi do zbawienia. Twórcy chętnie sięgali po literaturę parenetyczną(z gr. zachęta) to kształtowanie i propagowanie idealnych wzorców postępowania dla konkretnych ról społecznych., która podsuwała gotowe modele życia.
Wykształciły się trzy główne wzorce osobowe, do których odwołują się najważniejsze lektury:
- Idealny rycerz – odważny, wierny Bogu, władcy i ojczyźnie, gotowy na męczeńską śmierć. Najsłynniejszym przykładem jest tytułowy bohater Pieśni o Rolandzie. Cechy rycerskie uosabiają też król Artur i Lancelot z Opowieści Okrągłego Stołu oraz Tristan z Dziejów Tristana i Izoldy.
- Idealny asceta i święty – człowiek odrzucający dobra doczesne, znoszący upokarzenia w imię miłości do Boga. Ten model realizuje Legenda o świętym Aleksym oraz radosny, miłujący naturę biedaczyna z Kwiatków św. Franciszka.
- Idealny władca – sprawiedliwy, mądry, dbający o poddanych i szerzący wiarę chrześcijańską. Taki wizerunek Bolesława Chrobrego i Bolesława Krzywoustego nakreślił autor Kroniki polskiej, Gall Anonim.
Dydaktyzm obejmował też prozaiczne aspekty życia. Wiersz Przecława Słoty O zachowaniu się przy stole to najstarszy polski poradnik dobrych manier, uczący kultury biesiadowania i szacunku do kobiet.
Alegoryczność, czyli czytanie świata
Ludzie średniowiecza traktowali otaczający świat jak wielką, zapisaną przez Boga księgę. Rzeczy widzialne i zmysłowe były tylko znakami tego, co niewidzialne i duchowe. Wymagały odpowiedniego odczytania.
Uczniowie często mylą alegorię z symbolem. Alegoria ma jedno, z góry ustalone i konwencjonalne znaczenie (np. lis to zawsze chytrość, a waga to sprawiedliwość). Symbol jest wieloznaczny i można go interpretować na wiele sposobów (np. chochoł w Weselu).
W literaturze i sztuce przedmioty, zwierzęta czy kolory niosły konkretny, zakorzeniony w kulturze komunikat. Biel oznaczała czystość, czerwień – miłość, a żółć – zdradę. Drabina alegoryzowała drogę do nieba, lew uosabiał pychę, a ciemny las – grzech i pokusy doczesnego świata. Mistrzowskie nagromadzenie alegorii znajdziesz w Boskiej komedii Dantego Alighieri.
Antyk w średniowieczu
Często powtarzanym mitem jest twierdzenie, że średniowiecze odrzuciło i zaprzepaściło dorobek starożytności. W rzeczywistości ówcześni myśliciele dążyli do wielkiej syntezy. Próbowali połączyć pogańską filozofię z chrześcijańską teologią.
Ogromnym autorytetem cieszył się Arystoteles, którego pisma ukształtowały średniowieczną logikę i naukę. Z powodu słabej znajomości greki, dzieła Platona czytano głównie w łacińskich przekładach. Doskonale znano za to rzymską literaturę klasyczną. Twórcy tacy jak Horacy, Wergiliusz, Owidiusz czy Cyceron dostarczali wzorców retorycznych i stylistycznych.
Średniowieczna wyobraźnia czerpała z trzech potężnych źródeł. Łączyła motywy z pogańskiego antyku, biblijnej tradycji chrześcijańskiej oraz lokalnych, europejskich mitów i legend.