Wizerunki śmierci - dance macabre (taniec śmierci) i inne
Średniowieczne postrzeganie śmierci opierało się na kontraście między panicznym lękiem przed końcem a głęboką wiarą w przejście do lepszego świata. Wszechobecność chorób i wojen sprawiła, że motyw przemijania stał się jednym z najważniejszych tematów ówczesnej sztuki i literatury. Twórcy wypracowali uniwersalne wzorce ukazywania umierania, takie jak taniec śmierci czy sztuka dobrego umierania, które miały przygotować człowieka na ostateczne spotkanie z Bogiem.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Ramy czasowe i tło epoki
Średniowiecze to najdłuższa epoka w historii kultury europejskiej, radykalnie zrywająca z antycznym kultem ciała i radością życia na rzecz skupienia się na Bogu i życiu wiecznym.
- 476Upadek cesarstwa zachodniorzymskiego
Wydarzenie uznawane za symboliczny początek średniowiecza, kończące epokę starożytności.
- 1347Wybuch epidemii dżumy
Początek epidemii, która zabiła miliony ludzi i ukształtowała makabryczne wyobrażenia o umieraniu w późnym średniowieczu.
- 1453Upadek Konstantynopola
Jedna z dat granicznych zamykających epokę, obok wynalezienia druku (1450) i odkrycia Ameryki (1492).
Oswojenie z końcem
Człowiek średniowiecza traktował śmierć jako naturalny etap egzystencji. Umieranie nie było ukrywane - odbywało się w domach, na ulicach, na oczach całych społeczności. Ogromny wpływ na ówczesną mentalność miała czarna śmierćEpidemia dżumy z połowy XIV wieku, która zabiła około 1/3 populacji Europy.. Masowe zarazy uświadomiły ludziom kruchość życia, wywołując jednocześnie przerażenie i specyficzną fascynację makabrą. Śmierć traktowano jednak przede wszystkim jako zmianę jakościową - bramę prowadzącą do wieczności.
Średniowieczna fascynacja rozkładem ciała i brzydotą to wczesna forma turpizmu. Zamiast idealizować zmarłych, sztuka celowo epatowała widokiem gnijących zwłok i robaków, aby dobitnie przypomnieć o marności dóbr doczesnych i konieczności dbania o duszę.
Jak wyobrażano sobie śmierć?
Twórcy epoki wypracowali powtarzalne wzorce ukazywania końca ludzkiego życia. Miały one charakter dydaktyczny - przypominały o haśle memento moriZ łac. "pamiętaj o śmierci" - średniowieczne wezwanie do życia w cnocie, by przygotować się na sąd ostateczny..
Makabryczny korowód, w którym upersonifikowana śmierć prowadzi przedstawicieli wszystkich stanów społecznych. Motyw ten podkreślał egalitaryzm śmierci - wobec niej papież, król i żebrak byli równi. Najsłynniejszy polski przykład to Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią.
Zbiór zasad określających, jak chrześcijanin powinien godnie opuścić ten świat. Śmierć osoby cnotliwej była starannie wyreżyserowanym rytuałem: z pożegnaniem bliskich, modlitwą i rozdaniem majątku. Wzorcem takiej postawy jest śmierć hrabiego w Pieśni o Rolandzie.
Epatowanie brzydotą i procesem gnicia ciała. Ukazywanie nagich kości i zgnilizny miało zniechęcić do grzechu. Motyw ten silnie wybrzmiewa w wierszu Skarga umierającego.
Motyw śmierci w literaturze
Motyw przemijania przenikał najważniejsze teksty epoki. Autorzy sięgali po niego, by uczyć, straszyć, ale też oswajać z nieuchronnym losem.
- Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią - najsłynniejszy polski dialog średniowieczny. Śmierć ukazuje się tu jako gnijący trup kobiety z kosą. Utwór ma charakter satyryczny i dydaktyczny, demaskując grzechy różnych stanów społecznych.
- Wielki Testament (François Villon) - francuski poemat, w którym autor buntuje się przeciwko śmierci, ukazując jej brutalność i bezwzględność wobec ludzkiego piękna i młodości.
- Skarga umierającego - wiersz ukazujący dramatyczne chwile agonii, rozstanie duszy z ciałem oraz lęk przed potępieniem.
- Dusza z ciała wyleciała... - pieśń eschatologiczna opowiadająca o wędrówce duszy po śmierci i jej poszukiwaniu drogi do zbawienia.
- Oto usta już zamkniona - krótki utwór poetycki koncentrujący się na fizycznym aspekcie śmierci i bezradności człowieka wobec rozkładu ciała.