Teatr grecki - geneza, budowa, przedstawienie
Starożytny teatr grecki narodził się z religijnych obrzędów ku czci Dionizosa, ewoluując od chóralnych pieśni do rozbudowanych dramatów. Architektura antycznych amfiteatrów, wykorzystująca naturalne zbocza wzgórz, zapewniała doskonałą akustykę tysiącom widzów. Wystawiane na scenie tragedie i komedie ukształtowały fundamenty europejskiej kultury, wprowadzając zasady, z którymi twórcy dyskutują do dziś.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Od religijnego obrzędu do sztuki
Starożytny dramat grecki wywodzi się bezpośrednio ze świąt organizowanych ku czci Dionizosa - boga urodzaju i winnej latorośli. Podczas uroczystości śpiewano dytyrambyUroczysta, patetyczna pieśń chóralna śpiewana na cześć Dionizosa. i tańczono. Biorący udział w obrzędach wieśniacy przebierali się w skóry zwierzęce, aby upodobnić się do mitycznych towarzyszy boga: sylenów i satyrów. Z tego powodu chóry śpiewające pod przewodnictwem koryfeuszaPrzewodnik chóru w teatrze antycznym, intonujący pieśń i nadający rytm. nazwano chórami koźlimi. Sama nazwa tragedia pochodzi od greckich słów tragos (kozioł) oraz ode (pieśń) - oznacza dosłownie „pieśń kozła”.
Święta dionizyjskie obchodzono w Atenach kilka razy do roku. Tragedia antyczna wyewoluowała z marcowych Dionizji Wielkich (Miejskich). Z czasem pieśni chóralne zaczęły przybierać formę dramatyczną, a tematyka opowieści wykroczyła poza mity o samym Dionizosie, sięgając po inne historie z greckiej mitologii.
Ewolucja greckiego dramatu
Rozwój teatru polegał na stopniowym ograniczaniu roli chóru na rzecz akcji scenicznej i dialogu. Coraz mniej śpiewano, a coraz więcej odgrywano. Zmiany te wprowadzali kolejni wielcy innowatorzy antycznej sceny.
-
VI w. p.n.e.Tespis
Wprowadza pierwszego aktora (tzw. odpowiadacza), który nawiązuje dialog z chórem i zmienia maski, grając różne role.
-
V w. p.n.e.Ajschylos
Dodaje drugiego aktora, co pozwala na budowanie prawdziwych konfliktów scenicznych między postaciami.
-
V w. p.n.e.Sofokles
Wprowadza trzeciego aktora. Na tej liczbie rozwój obsady w klasycznej tragedii greckiej się zatrzymuje.
Publiczność wciąż domagała się tradycyjnych treści dionizyjskich, mimo że na scenie królowały już mity o rodzie Labdakidów (jak w „Królu Edypie” Sofoklesa) czy Atrydów. Twórcy rozwiązali ten problem, łącząc trzy tragedie (trylogię) z jednym dramatem satyrowymPogodny utwór o tematyce mitologicznej, z udziałem chóru satyrów, wystawiany jako rozładowanie napięcia po tragediach.. W ten sposób powstawała tetralogia. Początkowo utwory w trylogii łączyła spójna fabuła (np. „Oresteja” Ajschylosa), później zaczęto wystawiać trzy zupełnie niezależne historie.
Architektura antycznego teatru
Greckie teatry budowano pod gołym niebem, wykorzystując naturalne ukształtowanie terenu. Amfiteatry powstawały na zboczach gór, co gwarantowało doskonałą widoczność i genialną akustykę - szept ze sceny był słyszalny nawet w ostatnich rzędach potężnej widowni.
Wykuta w kamieniu, amfiteatralna widownia podzielona na sektory, ułatwiające przemieszczanie się tysięcy widzów.
Okrągły plac w samym centrum teatru, znajdujący się poniżej sceny. To tam przebywał i tańczył chór.
Drewniany budynek pełniący funkcję garderoby. Jego frontowa ściana z trojgiem drzwi stanowiła tło dla akcji (np. fasadę pałacu).
Podwyższenie znajdujące się bezpośrednio przed skene. Odpowiednik dzisiejszej sceny, na którym występowali aktorzy.
Po bokach orchestry znajdowały się parodosy - szerokie przejścia, którymi chór uroczyście wkraczał na plac gry, a po spektaklu go opuszczał.
Magia przedstawienia: aktorzy i kostiumy
Aktorami w starożytnej Grecji mogli być wyłącznie mężczyźni. Role kobiece odgrywali młodzi chłopcy przed mutacją głosu. Chór, stanowiący zbiorowego bohatera i komentatora wydarzeń, liczył zazwyczaj od dwunastu do piętnastu osób. Tekst dramatu był śpiewany lub rytmicznie recytowany.
Grecki teatr wykorzystywał zaawansowane maszyny sceniczne. Najsłynniejszą z nich była machina (rodzaj żurawia), która pozwalała aktorom grającym bogów „latać” nad sceną. Stąd wzięło się pojęcie deus ex machina (bóg z maszyny) - oznaczające nagłe, sztuczne rozwiązanie akcji przez interwencję siły wyższej.
Aby aktorzy byli widoczni z najdalszych rzędów theatronu, stosowano wyraziste środki wyrazu. Zakładano jaskrawe, długie do ziemi szaty oraz koturnyButy na bardzo grubej podeszwie, które dodawały aktorom wzrostu i powagi.. Najważniejszym elementem stroju była jednak maska. Określała ona wiek, płeć i charakter postaci (maska tragiczna lub komiczna), a dzięki specjalnej budowie otworu ustnego pełniła również funkcję rezonatora wzmacniającego głos aktora. Dopełnieniem wizerunku były peruki, których kolor niósł konkretną informację dla widza: jasne włosy oznaczały postać pozytywną, ciemne - negatywną, rude przypisywano zdrajcom, a siwe starcom.