Zbigniew Morsztyn - Emblemat - analiza i interpretacja

niew Morsztyn sięgnął po formę emblematu, by opisać mistyczną relację między ludzką duszą a Bogiem. Ten specyficzny, barokowy gatunek łączył obraz z tekstem, tworząc nierozerwalną całość. W cyklu Emblemata poeta zaadaptował ryciny z popularnego w Europie dzieła Pia desideria Hermana Hugona, dopisując do nich własne, polskie wiersze. Podmiot liryczny nie istnieje tu w próżni - jego słowa są bezpośrednią reakcją na to, co ukazuje rycina.

Warstwa symboliczna

Gatunek emblematu opiera się na żelaznej, trójdzielnej konstrukcji. Składa się z inscriptio (krótkiego motta, zazwyczaj cytatu z Biblii), pictura (ryciny, obrazu) oraz subscriptio (wiersza, który tłumaczy i rozwija sens obrazu). Czytanie emblematu wymaga jednoczesnego analizowania słowa i grafiki.

Głównymi bohaterami tej wizualno-literackiej opowieści są dwie symboliczne postaci. Pierwsza to Anima, czyli ludzka dusza, przedstawiana najczęściej jako młoda dziewczyna. Druga to Divinus Amor - Boża Miłość, ukazywana pod postacią skrzydlatego chłopca, przypominającego antycznego Amora. Zestawienie tych dwóch figur pozwala poecie mówić o relacji człowieka z Bogiem językiem miłości, czerpiącym garściami z Pieśni nad Pieśniami.

W warstwie wizualnej i tekstowej powracają stałe motywy. Serce symbolizuje centrum ludzkiego życia wewnętrznego, często przebijane strzałą Bożej miłości, co oznacza bolesne, ale zbawienne przebudzenie duchowe. Labirynt lub ciemny las obrazują doczesny, grzeszny świat, w którym dusza gubi drogę bez boskiego przewodnika. Z kolei kompas, latarnia czy słonecznik to symbole duszy nieustannie zwracającej się ku swojemu Stwórcy.

Problematyka

Sytuacja liryczna w Emblematach to najczęściej intymny dialog lub żarliwy monolog. Podmiot liryczny - utożsamiany z ludzką duszą - wyraża głęboką tęsknotę za Bogiem. Ziemia jawi się tu jako miejsce wygnania, dolina łez i ciemności. Prawdziwe życie czeka dopiero po śmierci, w zjednoczeniu ze Stwórcą.

Morsztyn stawia przed czytelnikiem dylemat rozdarcia między materią a duchem. Ciało ciąży duszy, więzi ją w doczesności. Konflikt ten wywołuje w podmiocie lirycznym skrajne emocje: od rozpaczy i poczucia opuszczenia, po ekstatyczną radość z bliskości Boga. Doświadczenie mistyczne (unio mystica) zostaje tu sprowadzone do zmysłowych, niemal fizycznych odczuć. Ból i cierpienie zyskują sens, jeśli są wynikiem boskiej interwencji. Człowiek bez Boga jest ślepcem, który - jak czytamy w jednym z najpopularniejszych emblematów cyklu - po omacku błądzi.

Budowa i środki wyrazu

Wiersz w pigułce

• Autor: Zbigniew Morsztyn


• Epoka: Barok


• Gatunek: Emblemat (wiersz emblematyczny)


• Budowa: Utwory wchodzące w skład cyklu mają różnorodną budowę, jednak dominuje w nich regularny sylabowiec z rymami parzystymi, co nadaje wypowiedzi rytmiczny, modlitewny charakter.

Poeta buduje napięcie emocjonalne za pomocą nagromadzenia środków retorycznych. Wypowiedź podmiotu lirycznego jest pełna pasji, co odzwierciedla burzliwą naturę barokowej religijności.

• Porównanie rozbudowane | Ślepy, nie widząc drogi, po omacku błądzi / I, żeby nie upadał, kijem się swym rządzi | Obrazuje kondycję ludzkiej duszy pozbawionej boskiego światła, zagubionej w doczesności i zdanej na ułomne, ziemskie narzędzia.


• Apostrofa | O Światłości prawdziwa! | Podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do Boga, skracając dystans i nadając wypowiedzi charakter żarliwej, osobistej modlitwy.


• Pytanie retoryczne | Kto mi w tych gęstych cieniach drogę mą ukaże? | Podkreśla dramatyczne zagubienie, lęk i bezradność człowieka zdanego wyłącznie na własne siły w mroku ziemskiego życia.


• Koncept | Zestawienie relacji z Bogiem z działaniem magnesu przyciągającego żelazo | Zaskakuje czytelnika i ułatwia zrozumienie skomplikowanych prawd teologicznych poprzez zmysłowe, fizyczne analogie.

Przesłanie i aktualność

Morsztyn przypomina, że ludzkie życie to ciągła wędrówka i poszukiwanie sensu, który wykracza poza doczesność. Zaspokojenie duchowego głodu jest możliwe tylko w relacji z absolutem. Ziemia to przestrzeń iluzji, a prawdziwe światło pochodzi wyłącznie od Stwórcy.

Konteksty i matura

Utwory z cyklu Emblemata to doskonały materiał do rozważań maturalnych. Sprawdzą się w tematach dotyczących relacji człowieka z Bogiem, motywu labiryntu świata, a także barokowego konceptyzmu. Warto zestawić je z poezją metafizyczną Mikołaja Sępa Szarzyńskiego, gdzie powraca motyw życia jako nieustannego bojowania, oraz z Pieśnią nad Pieśniami, z której Morsztyn czerpie język miłości oblubieńczej. Emblematy pokazują również syntezę sztuk - nierozerwalny związek słowa i obrazu, co stanowi świetny argument w wypracowaniach o korespondencji sztuk.

  Dowiedz się więcej