Barok - nazwa, ramy czasowe, podział epoki
Epoka baroku to czas skrajnych kontrastów, w którym renesansowy optymizm ustąpił miejsca niepokojowi i zwątpieniu w potęgę ludzkiego rozumu. Nazwa nurtu, wywodząca się od nieregularnej perły, doskonale oddaje zamiłowanie ówczesnych twórców do dziwności, asymetrii i przepychu. W Polsce ten burzliwy okres literacki trwał od śmierci Jana Kochanowskiego aż po wstąpienie na tron Stanisława Augusta Poniatowskiego, dzieląc się na trzy wyraźne fazy.
Autor: Magdalena Frankiewicz-Piórek
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Skąd wzięła się nazwa epoki?
Dziwność, deformacja, nieregularność i inność to słowa najtrafniej opisujące sztukę i literaturę XVII wieku. Sama nazwa epoki pochodzi najprawdopodobniej od portugalskiego terminu jubilerskiego barroco, oznaczającego perłę o nieregularnych kształtach. Początkowo słowo to odnosiło się także do specyficznego typu rozumowania, w którym zawiły wywód wcale nie prowadził do logicznych wniosków. Mianem „barokowych” określano wypowiedzi mylące, niepewne i wykrętne. Nazwa ta miała więc na początku charakter pejoratywnyMający negatywny, ujemny odcień znaczeniowy; deprecjonujący..
Szwajcarski historyk Jacob Burckhardt użył tego słowa do opisania „wynaturzeń” w sztuce renesansu. We Francji przymiotnik baroque oznaczał tyle, co dziwny, oszukany, śmieszny lub dziwaczny. Z kolei Jean-Jacques Rousseau uważał, że muzyka barokowa to taka, która wydobywa dysonanse i zakłóca naturalną harmonię.
Słowo „barok” stało się z czasem synonimem przesady, ekstrawagancji i nieforemności. Twórcy XVII wieku celowo nastawiali się na zszokowanie odbiorcy. Chcieli wywoływać skrajne emocje, pokazywać sprzeczności i paradoksy rządzące światem, zrywając z renesansowym ideałem ładu i proporcji.
Koniec renesansowego spokoju
Początki baroku nie wiążą się z żadnym konkretnym wystąpieniem artystycznym ani pojedynczym wydarzeniem historycznym. Przejście między epokami nastąpiło płynnie. Wynikało z głębokiej przemiany myśli i narodzin nowego spojrzenia na człowieka. Barok rodził się z narastającego sceptycyzmu, który zdominował schyłek renesansu. Wiara w moc i wartość jednostki ustąpiła miejsca zwątpieniu w ludzkie możliwości poznawcze.
Renesansowe przekonanie o godności człowieka doprowadziło do rozwoju reformacjiRuch religijny i społeczny w XVI-wiecznej Europie, którego celem była odnowa chrześcijaństwa. Doprowadził do rozłamu w Kościele.. Ludzie zaczęli samodzielnie decydować o swojej wierze, biorąc na własne barki całkowitą odpowiedzialność za zbawienie lub potępienie duszy. Wolność wyboru okazała się jednak ogromnym ciężarem i źródłem zagubienia. Odpowiedzią Kościoła katolickiego na ten zamęt był sobór w TrydencieZgromadzenie biskupów (1545–1563), które zapoczątkowało odnowę Kościoła katolickiego i walkę z protestantyzmem. oraz kontrreformacjaNurt w Kościele katolickim mający na celu zahamowanie wpływów reformacji i odzyskanie wiernych..
Przewrót w nauce i filozofii
Kryzysowi religijnemu towarzyszyły rewolucyjne przemiany w nauce. Mikołaj Kopernik obalił dotychczasową wizję kosmosu, a jego odkrycia potwierdził Galileusz. Wynalezienie mikroskopu uświadomiło ludziom istnienie niewidzialnego gołym okiem mikroświata. Obraz bezpiecznego, skończonego wszechświata, w centrum którego znajdowała się Ziemia, legł w gruzach. Nowe idee przerażały ówczesnych ludzi i spotykały się z ostrym sprzeciwem Kościoła. W 1600 roku na stosie spłonął Giordano Bruno, a Galileusz został zmuszony do publicznego odwołania swoich tez.
Człowiek baroku czuł się zagubiony, kruchy i niepewny jutra. Wojny, zarazy i głód niszczyły wiarę w potęgę doczesnego życia. W literaturze i sztuce zarysowały się dwa skrajne nurty. Z jednej strony szukano oparcia w Bogu, tworząc poezję metafizyczną rozważającą sprawy ostateczne. Z drugiej – uciekano w hedonizm, pisząc wiersze o światowych rozkoszach. W filozofii ścierał się racjonalizmKierunek filozoficzny (np. Kartezjusza) zakładający, że głównym źródłem poznania prawdy jest rozum. z mistycyzmemPrzekonanie o możliwości bezpośredniego, pozarozumowego połączenia duszy ludzkiej z Bogiem..
Warto też pamiętać o przesunięciu środka ciężkości na mapie kulturalnej Europy. U schyłku XVI wieku wpływy włoskie zaczęły słabnąć na rzecz Hiszpanii – kraju, w którym renesans praktycznie nie zaistniał. Przenikanie kultury hiszpańskiej i portugalskiej mocno ukształtowało europejski barok.
Ramy czasowe i podział polskiego baroku
W Europie barok trwał od połowy XVI do połowy XVIII wieku, osiągając swój największy rozkwit w stuleciu XVII. W Polsce epoka ta ma dość precyzyjnie określone daty graniczne, związane z ważnymi wydarzeniami historycznymi i literackimi.
-
1584Śmierć Jana Kochanowskiego
Wydarzenie to symbolicznie kończy epokę renesansu w Polsce i otwiera drogę nowym, barokowym tendencjom.
-
1764Koronacja Stanisława Augusta Poniatowskiego
Początek panowania ostatniego króla Polski uznaje się za ostateczny koniec baroku i początek oświecenia.
Ze względu na długi czas trwania, polski barok dzieli się na trzy główne fazy, z których każda charakteryzowała się nieco innym podejściem do sztuki i literatury.
Czas poszukiwań nowych form wyrazu u schyłku panowania Stefana Batorego i na początku rządów Zygmunta III Wazy. Rozwija się poezja metafizyczna (Mikołaj Sęp Szarzyński, Sebastian Grabowiecki), a także twórczość ziemiańska i plebejska. W prozie odżywają średniowieczne tradycje żywotów świętych, rozwija się kaznodziejstwo (Piotr Skarga) i pamiętnikarstwo.
Okres największego rozkwitu kultury barokowej za panowania królów z dynastii Wazów. W poezji brylują Maciej Kazimierz Sarbiewski, Daniel Naborowski i Jan Andrzej Morsztyn. Zaczyna ukazywać się pierwsza polska gazeta – Merkuriusz Polski. Kształtuje się kultura sarmatyzmuIdeologia i styl życia polskiej szlachty, opierające się na micie o pochodzeniu od starożytnego plemienia Sarmatów., która swoje apogeum osiągnie nieco później, za czasów Jana III Sobieskiego.
Obejmuje rządy Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Jana III Sobieskiego oraz czasy saskieOkres panowania w Polsce królów z saskiej dynastii Wettinów (August II Mocny i August III Sas), kojarzony z upadkiem politycznym kraju.. To epoka kryzysu i zamierania dawnych wzorców, z których powoli wyłania się rokokoNurt w sztuce schyłku baroku, charakteryzujący się lekkością, asymetrią i zamiłowaniem do wyrafinowanej ornamentyki.. Tworzą Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski i ks. Józef Baka. W pamiętnikarstwie mistrzostwo osiąga Jan Chryzostom Pasek. W latach 30. XVIII wieku literatura piękna podupada na rzecz rozwijającej się publicystyki, torującej drogę oświeceniu.