Architektura i rzeźba baroku

Architektura barokowa

Budowle barokowe powstawały na terenie całej Europy i Ameryki Łacińskiej. Choć różniły się w zależności od lokalnych tradycji, łączyła je skłonność do przesady, kapryśności i łamania klasycznej logiki. Architekci stawiali na wariabilizmTendencja w sztuce baroku polegająca na unikaniu powtarzalności i dążeniu do absolutnej oryginalności każdego dzieła.. Unikano kopiowania gotowych wzorców, projektując unikalne bryły, zdobienia i rozwiązania techniczne.

Twórcy poszukiwali ruchu. Wyrażali go poprzez faliste powierzchnie fasad i odtwarzanie efektów optycznych dających wrażenie nieskończoności. Służyły temu linie ciągnące się za horyzont, freski naśladujące otwarte niebo oraz systemy luster potęgujące głębię. Chętnie operowano światłem, tworząc scenografie przypominające dekoracje teatralne. Barok łączył malarstwo, rzeźbę i architekturę w jedną spójną całość, stając się nie tylko stylem w sztuce, ale wręcz zmysłem estetycznym epoki.

Wolność w architekturze nie oznaczała całkowitego buntu wobec reguł. Nowe wytyczne dla sztuki sakralnej zaproponował sobór trydenckiSobór powszechny Kościoła katolickiego, który zapoczątkował kontrreformację i określił nowe zadania sztuki.. Swoboda polegała na rezygnacji z renesansowych proporcji i regularności na rzecz monumentalizmu i bogactwa form.

Jeżeli [Barok] stosował porządki – to kolosalneWprowadzenie kolumn lub pilastrów obejmujących kilka kondygnacji budowli., jeśli słupy – to podwójne, jeśli kolumny – to najchętniej kręcone, jeśli szczyty – to wyginane i przerywane (O. Narbutt, O pojęciu baroku, seria Studia Estetyczne, t. 4, Warszawa 1967, s.71).

Budowle traktowano jako plastyczne bryły, które modelowano poprzez nakładanie na siebie kolejnych pięter. Renesansowe plany koła, kwadratu czy greckiego krzyża zastąpiono elipsami, owalami i skomplikowanymi figurami geometrycznymi. Dominowały krzywizny i nieregularne linie. Fasadom nadawano faliste kształty, a krawędzie i spojenia maskowano bogatymi dekoracjami. Okna przybierały najczęściej kształt owalny lub kwadratowy, zwieńczony pełnymi łukami. Charakterystycznym elementem krajobrazu stały się również pojedyncze lub podwójne dzwonnice.

Logikę zastąpiono efektem zaskoczenia. Architekci koncentrowali światło na wybranym fragmencie budowli, pozostawiając resztę w głębokim cieniu. Kontrasty między elementami wypukłymi i wklęsłymi potęgowały dynamikę bryły.

Urbanistyka i sztuka ogrodowa

Barok przyniósł rewolucję w rozwiązaniach urbanistycznychDziedzina zajmująca się planowaniem i rozbudową miast oraz układem przestrzeni publicznych.. Zaczęto wytyczać ronda i okrągłe place, nad którymi górowały pałace lub kościoły. Łączono je prostymi alejami w układzie osiowym. Miasta stały się bardziej przejrzyste i funkcjonalne. W centrach placów stawiano monumentalne fontanny, łączące architekturę, rzeźbę i żywioł wody.

Epoka ta zasłynęła również ze sztuki ogrodowej. André Le Nôtre zastąpił małe, geometryczne ogrody włoskie rozległymi ogrodami francuskimiRygorystycznie zaplanowany układ alejek, żywopłotów i fontann, podporządkowany głównej osi pałacu.. Ich prototypem stał się park w Wersalu. Centralny punkt założenia stanowił pałac z aleją dojazdową, a po przeciwnej stronie rozciągały się kanały, baseny i fontanny.

W baroku niemieckim wykształciły się specyficzne cechy: niezwykle dekoracyjne wnętrza i łagodne oświetlenie. Zapowiadały one nadejście kolejnego stylu – rokokaSchyłkowa faza baroku (XVIII w.), charakteryzująca się lekkością, asymetrią i motywami muszli..

Przykłady architektury barokowej:

• Colonnata w Palazzo Spada
• Wnętrze bazyliki św. Jana na Lateranie
• Katedra w Turynie
• Kościół San Giuseppe w Mediolanie
• Zespół pałacowy Wersalu
• Pałacyk myśliwski Stupinigi
• Katedra św. Pawła w Londynie
• Katedra w Santiago de Compostela
• Bazylika św. Piotra w Rzymie
• Bazylika Il Gesù w Rzymie

Przedstawiciele włoskiego baroku w architekturze:

• Gian Lorenzo Bernini
• Francesco Borromini
• Guarino Guarini
• Pietro da Cortona

Barok niemiecki i niemieckojęzyczny:

• Johann Lukas von Hildebrandt
• Johann Bernhard Fischer von Erlach
• Balthasar Neumann

Rzeźba barokowa

Rzeźba była wszechobecna i stanowiła najbardziej charakterystyczną dziedzinę sztuki tej epoki. Dzieliła się na dwa główne nurty: rzeźbę samodzielną oraz dekoracyjną, ściśle zintegrowaną z architekturą. Ta druga służyła często jako wykończenie budowli, maskując niedociągnięcia konstrukcyjne i zacierając granice między sztukami.

Rzeźbę włączano w bryłę budynku na kilka sposobów. Umieszczano ją w górnych pasach dekoracyjnych, stosowano płaskorzeźbione fryzyPoziomy pas dekoracyjny na elewacji lub wewnątrz budynku, często wypełniony płaskorzeźbami. lub zastępowano tradycyjne kolumny postaciami ludzkimi – kariatydamiPodpora architektoniczna w kształcie postaci kobiecej, dźwigająca na głowie element budowli. (postacie kobiece) i atlantamiPodpora architektoniczna w formie muskularnej postaci męskiej. (postacie męskie).

Rozkwitła sztuka nagrobkowa, ołtarzowa i pomnikowa. Postacie przedstawiano w gwałtownym ruchu, w półobrocie, z uniesioną stopą lub dramatycznym gestem. Kompozycja celowo traciła przejrzystość i harmonię, by zyskać na dynamice. Nawet zmarłych na nagrobkach ukazywano w ruchu, z wyraźnymi emocjami na twarzach. Twórcy wykazywali się doskonałą znajomością anatomii. Panowała również moda na rzeźby kolosalnych rozmiarów, czego dowodem jest posąg św. Longinusa w Bazylice św. Piotra.

Przykłady rzeźby barokowej:

• Ekstaza św. Teresy – Gian Lorenzo Bernini
• Apollo i Dafne – Gian Lorenzo Bernini
• Św. Longinus – Gian Lorenzo Bernini
• Rzeźby zdobiące Fontannę di Trevi w Rzymie – Nicola Salvi