Ogólna charakterystyka sztuki baroku

Sztuka baroku rozwijała się w XVII wieku i na początku wieku XVIII, ogarniając swoim zasięgiem Europę oraz Amerykę Łacińską. Zjawisko to pojawiało się i wygasało w różnym czasie w zależności od regionu. Choć artyści dzielili wspólne założenia estetyczne, w poszczególnych krajach styl przybierał odmienne formy, mocno czerpiąc z lokalnych tradycji. Różnice te wynikały z uwarunkowań historycznych, geograficznych i religijnych.

Nowa tendencja zrodziła się w Rzymie na początku XVII wieku. Najlepiej przyjęła się tam, gdzie klimat polityczny i religijny przypominał sytuację we Włoszech. Z czasem jednak Italia utraciła kluczową rolę w rozwoju sztuki na rzecz Francji. Twórcy barokowi uważali się za następców renesansuEpoka odrodzenia, stawiająca na harmonię, proporcje i nawiązania do antyku., ale celowo łamali jego zasady. Odrzucono jasność, logikę i racjonalność. Zamiast tego szukano nieskończoności, niedopowiedzeń i łączenia różnych dziedzin sztuki. Barok kochał przepych, blask i patosPodniosły, uroczysty styl wyrażania emocji, mający wywołać wzruszenie.. Dzieła miały oszałamiać odbiorcę, działać na jego zmysły i fantazję.

Barok to przede wszystkim sztuka ruchu. Matematyczne, proste formy zastąpiono dynamicznymi krzywiznami i wykwintnymi detalami. Budowle i rzeźby sprawiały wrażenie pulsowania. Artyści celowo operowali iluzjąZłudzenie optyczne; w sztuce baroku technika sprawiająca, że płaskie powierzchnie wydawały się trójwymiarowe. oraz ostrym światłocieniem, aby wywołać u widza konkretne, silne emocje.

Tendencje w sztuce barokowej

ManieryzmNurt w sztuce XVI w., charakteryzujący się wyrafinowaniem, sztucznością i dążeniem do oryginalności. zapoczątkował nową epokę. Objął malarstwo, rzeźbę, architekturę, muzykę i literaturę. Początkowo słowo to oznaczało po prostu indywidualny styl artysty (np. Rafaela). Z czasem nabrało odcienia pejoratywnegoMający negatywny, pogardliwy wydźwięk., jako objaw rozprężenia formalnego. Sztuka manierystyczna przeciwstawiała się klasycyzmowiPrąd odwołujący się do wzorców antycznych, ceniący ład, umiar i proporcje.. Sięgano po motywy abstrakcyjne, tajemnicze i pozaludzkie. W malarstwie skupiono się na oddaniu psychiki twórcy i uduchowieniu obrazu.

RokokoNurt schyłkowego baroku, odznaczający się lekkością, asymetrią i zamiłowaniem do drobnych form dekoracyjnych. nie było zjawiskiem powszechnym. W Polsce przypadło na ostatnie lata panowania Augusta III i czasy stanisławowskie. Nazwa pochodzi od rocailleMotyw dekoracyjny w kształcie asymetrycznej, postrzępionej muszli.. Wnętrza pokrywano boazerią, rzeźby zastępowano malowidłami. Dominowały tematy bukoliczneSielankowy, wiejski, nawiązujący do spokojnego życia pasterzy. i motywy chińskie. Budowle rokokowe rezygnowały z ciężkich kolumn na rzecz łamanych dachów i łukowatych gzymsów. W literaturze tematy idyllicznePogodny, beztroski, wyidealizowany. wyparły wątki historyczne, a kultura towarzyska przeniosła się do salonów.

Teatr barokowy: od szkoły po dwór

Teatr w epoce baroku rozwijał się na trzech płaszczyznach: dworskiej, szkolnej i ludowej. Repertuar obejmował nie tylko sztuki sceniczne, ale też wielkie widowiska parateatralneZbliżony do teatru, wykorzystujący jego elementy (np. procesje, wjazdy królów)., w których uczestniczyła publiczność.

Teatr szkolny

Pierwsze dekady epoki zdominowały sceny szkolne. Dzieliły się one na różnowierczeW dawnej Polsce określenie protestantów i wyznawców religii innych niż katolicyzm. (głównie protestanckie) i jezuickieZakon katolicki powołany do walki z reformacją, prowadzący rozbudowaną sieć szkół.. Obie gałęzie czerpały ze wzorców Akademii w Strasburgu, kierowanej przez Johannesa Sturma. To on wprowadził inscenizacje do programu nauczania. Wystawiano komedie, tragedie antyczne oraz mowy wielkich mówców, ucząc młodzież retorykiSztuka pięknego, przekonującego mówienia i budowania argumentacji..

„Teatr ten bowiem miał na celu owszem, również przygotowanie młodzieży do życia obywatelskiego, ale nie tyle poprzez bezpośredni w nim udział, ile poprzez wykształcenie humanistyczne [...] oraz wychowanie religijne i moralne”
– Jan Okoń

Wpływ renesansowego humanizmuPrąd stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego rozwój i godność. był tu wciąż silny. Spektakle odbywały się kilkanaście razy w roku. Z czasem szkoły budowały specjalne aule, a nawet osobne budynki teatralne. W szkołach jezuickich zasady wystawiania sztuk regulował dokument „Ratio studiorum” z 1599 roku. Grano sztuki antyczne, biblijne oraz dialogi szkolneKrótki utwór dramatyczny służący nauce łaciny i zasad moralnych..

Ośrodki różnowiercze (Gdańsk, Elbląg, Toruń, Leszno) miały większą swobodę repertuarową. W Toruniu teatr gimnazjalny pełnił funkcję teatru miejskiego. To tam w 1691 roku, w sztuce Jakuba Herdena, rolę alegoryczną zagrała kobieta – Anna Zofia ze Wschowy, łamiąc zakaz obsadzania ról wyłącznie przez mężczyzn. Sceny protestanckie grały głównie po łacinie i niemiecku, ale dbały o tematykę związaną z historią Rzeczypospolitej.

Prym wiodły jednak teatry jezuickie, działające na około 60 scenach w Koronie, na Litwie i Rusi. Zakonnicy organizowali wielkie inscenizacje panegiryczneUtwór pochwalny, często przesadnie wychwalający konkretną osobę lub wydarzenie. z okazji przyjazdów władców. Słynne stało się powitanie Henryka Walezego w 1574 roku. W Krakowie wzniesiono bramę triumfalną z ogromnym białym orłem, który kłaniał się królowi, a pod nim widniał epigramKrótki, dowcipny utwór poetycki, często o charakterze satyrycznym lub pochwalnym. Jana Kochanowskiego. Na Wawelu posąg rycerza miotał ogień.

Wewnątrz murów szkolnych jezuici wystawiali sztuki o formie moralitetowejGatunek dramatyczny, w którym postacie alegoryczne (Dobra, Zła) walczą o duszę bohatera.. Przykładem jest tragedia „Antithemius seu Mors Peccatoris” Mateusza Bembusa, opowiadająca o grzesznym księciu. Utwory te miały jasny cel dydaktyczny: zniechęcały do pijaństwa, ateizmu i herezji.

Teatr ludowy i religijny

Scena ludowa obejmowała widowiska kościelne, procesje i teatr kukiełkowy (jasełkaWidowisko o Bożym Narodzeniu, wywodzące się ze średniowiecznych misteriów.). Ogromną popularność zdobyły widowiska kalwaryjneZespół kaplic symbolizujących stacje męki Pańskiej, zakładany na wzgórzach., organizowane przez bernardynów. Kalwaria Zebrzydowska, ufundowana przez Mikołaja Zebrzydowskiego, przyciągała tłumy pielgrzymów. Odgrywano tam sceny na podstawie tekstów Abrahama Rożniatowskiego (1610) i Franciszka Postękalskiego (1620). Tłum śpiewał pieśni pasyjneUtwory religijne opowiadające o męce i śmierci Jezusa Chrystusa., a realizm scen wywoływał masowe wzruszenie.

Dla niższych stanów wystawiano też proste tragedie, jak utwór Jakuba Gawatowica o Janie Chrzcicielu. Z czasem ze sztuki jarmarcznej wyrosła nowa komedia polska, związana z literaturą rybałtowskąTwórczość plebejska, tworzona przez wędrownych nauczycieli, żaków i kler niższy.. Zapoczątkowała ją „Wyprawa plebańska” – historia wiejskiego kościelnego, Albertusa, który w starej zbroi i z garnkiem kapusty rusza na wojnę. Komiczna postać Albertusa doczekała się kontynuacji w kolejnych dialogach.

Z dialogów wyewoluowała komedia rybałtowska. Pierwszym utworem tego typu był „Szołtys z Klechą” (1598). Posiadał on didaskaliaWskazówki autora dramatu dotyczące wyglądu sceny, zachowania i ruchu aktorów., co dowodzi przeznaczenia scenicznego. W 1615 roku powstała „Komedyia rybałtowska nowa”, wyposażona w prologWstępna część utworu, wprowadzająca w tematykę i zapowiadająca akcję. (aktor uciszający widownię) i epilogKońcowa część utworu, często zawierająca podsumowanie lub zwrot do widzów. (zbieranie datków).

Teatr dworski Władysława IV

Najważniejszym wydarzeniem teatralnym polskiego baroku było utworzenie stałej sceny na dworze królewskim. Władysław IV Waza, zafascynowany włoską operąDzieło sceniczne łączące muzykę, śpiew, teatr i sztuki plastyczne., zrealizował swoje marzenie po objęciu tronu.

• 1628
  Pierwsza opera w Polsce

  Wystawienie „Galatei” przez włoskich śpiewaków na dworze Zygmunta III.

• 1637
  Stała scena na Zamku Królewskim

  Władysław IV otwiera pierwszy stały teatr operowy w Warszawie.

Teatr królewski opierał się na wzorcach włoskich. Dyrektorem był Virgilio Puccitelli, a za muzykę odpowiadał Marco Scacchi. Występowali tu słynni wokaliści, jak Margherita Cattanea czy Baldassarre Ferri. Inauguracji sceny towarzyszyła premiera opery Piotra Elerta „La fama reale” z librettemTekst słowny opery, operetki lub oratorium. Puccitellego. Scena upadła po śmierci króla w 1648 roku i wybuchu powstania Chmielnickiego. Próby jej ożywienia przez Ludwikę Marię (preferującą teatr francuski) nie przywróciły dawnej świetności.

Muzyka baroku: polifonia i przepych

W muzyce barok przypada na nieco inne ramy czasowe, a jego kulminacją jest twórczość Jana Sebastiana Bacha i Antonia Vivaldiego. Cechą wspólną ze sztukami wizualnymi było zamiłowanie do bogatej ornamentykiZdobnictwo; w muzyce wprowadzanie ozdobników urozmaicających linię melodyczną.. Epoka ta wykształciła nowe formy: koncertUtwór muzyczny oparty na kontraście między instrumentem solowym a orkiestrą., symfonięRozbudowany utwór orkiestrowy, zazwyczaj składający się z czterech części., sonatęUtwór instrumentalny, najczęściej na jeden lub dwa instrumenty., kantatęNiesceniczny utwór wokalno-instrumentalny, często o tematyce religijnej. oraz oratoriumWielka forma muzyczna na chór, solistów i orkiestrę, oparta na tekście religijnym, bez akcji scenicznej.. Wprowadzono także dominujący głos solowy oraz technikę basso continuoCiągły bas; linia basowa stanowiąca harmoniczny fundament utworu, realizowana np. na klawesynie..

Polska muzyka barokowa czerpała z Italii. Na dworze Zygmunta III gościł słynny madrygalistaŚwiecki utwór wokalny, zazwyczaj wielogłosowy, popularny w renesansie i wczesnym baroku. Luca Marenzio. Z czasem do głosu doszli rodzimi twórcy. Adam Jarzębski (1590–1648) wydał zbiór „Canzoni e Concerti”. Stosował w nim basso continuo i tworzył transkrypcjePrzerobienie utworu muzycznego na inny instrument lub zespół niż w oryginale. włoskich dzieł wokalnych, wzbogacając je o własne pomysły z zakresu polifoniiWielogłosowość; technika kompozytorska polegająca na równoczesnym prowadzeniu kilku niezależnych linii melodycznych.. Wprowadzał też rytmikę tańców, takich jak galiardaSzybki, skoczny taniec dworski pochodzenia włoskiego. czy vilanellaWłoska pieśń ludowa o pogodnym charakterze..

Wielką sławę zdobył Marcin Mielczewski, który przeniósł na polski grunt wielogłosowy koncert kościelny (np. „Benedicto et caritas”). Dzięki swoim canzonomUtwór instrumentalny o charakterze polifonicznym, często naśladujący styl wokalny., w których słychać było rytmy poloneza i mazurka, zyskał europejski rozgłos. Franciszek Lilius, kapelmistrz katedry wawelskiej, zasłynął z monumentalnego motetuWielogłosowy utwór wokalny, najczęściej o tematyce religijnej. „Jubilate Deo”.

Bartłomiej Pękiel przeszedł do historii jako twórca pierwszego polskiego oratorium „Audite mortales”, opowiadającego o Sądzie Ostatecznym. W późniejszym okresie krakowskim stworzył „Missa Pulcherrima” – mszę na chór a capellaŚpiew wielogłosowy bez towarzyszenia instrumentów., która formą nawiązywała do renesansu, ale misteryjnym splotem głosów zdradzała barokowy rodowód. Warto wspomnieć też o cystersie Stanisławie Sylwestrze Szarzyńskim, twórcy dojrzałego baroku, oraz o potężnym zabytku muzyki organowej – „TabulaturzeDawny system zapisu nutowego za pomocą liter, cyfr lub znaków graficznych. pelplińskiej”.