Czas i miejsce akcji w „Granicy”
Akcja powieści Zofii Nałkowskiej rozgrywa się w dwudziestoleciu międzywojennym, a jej ramy wyznaczają historyczne wydarzenia z lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Autorka zastosowała inwersję czasową, rozpoczynając utwór od tragicznego finału, by następnie cofnąć się do przeszłości głównego bohatera. Głównym miejscem wydarzeń jest nienazwane prowincjonalne miasto, choć fabuła przenosi się również do wiejskich majątków, Warszawy oraz Paryża.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Zaburzona chronologia i ramy czasowe
Nałkowska łamie tradycyjny schemat powieściowy. Utwór rozpoczyna się w momencie śmierci Zenona Ziembiewicza. Dopiero później, dzięki inwersji czasowejZabieg kompozycyjny polegający na zaburzeniu chronologii wydarzeń, najczęściej poprzez rozpoczęcie utworu od jego zakończenia., poznajemy ciąg przyczynowo-skutkowy, który doprowadził do tej tragedii. Czytelnik od pierwszej strony zna finał. Skupia się więc nie na tym, jak skończy się historia, ale dlaczego bohater poniósł klęskę.
Wydarzenia osadzone są w realiach dwudziestolecia międzywojennego. Wskazują na to konkretne wzmianki o I wojnie światowej oraz „cudzie nad Wisłą”. Pozwala to umiejscowić właściwą akcję w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku. Fabuła sięga jednak głębiej w przeszłość. Obejmuje młodość Cecylii Kolichowskiej oraz dzieciństwo Zenona spędzone w rodowym majątku.
Toku narracji nie wyznaczają sztywne daty roczne. Rytm opowieści dyktują pory roku i przełomowe momenty w życiu postaci. Upływ czasu ma tu często wymiar psychologiczny – jest postrzegany przez pryzmat czasu subiektywnegoSposób odczuwania upływu czasu uzależniony od emocji i przeżyć wewnętrznych bohatera, niezależny od obiektywnych miar zegarowych. poszczególnych bohaterów.
Najważniejsze punkty na osi czasu
Mimo zaburzonej kompozycji, z retrospekcji wyłania się uporządkowany ciąg wydarzeń z życia Zenona Ziembiewicza:
- Ostatnie wakacje w Boleborzy i nawiązanie romansu z Justyną Bogutówną.
- Wyjazd na studia do Paryża (jesień).
- Powrót do kraju, ponowne spotkania z Justyną i przyjęcie posady w redakcji pisma „Niwa”.
- Śmierć matki Justyny, Karoliny Bogutowej (wiosna).
- Ucieczka Elżbiety do Warszawy, a następnie jej powrót i ślub z Zenonem.
- Objęcie przez Ziembiewicza stanowiska prezydenta miasta (grudzień).
- Śmierć Cecylii Kolichowskiej (wiosna).
Przestrzeń akcji: od prowincji po europejskie salony
Głównym miejscem wydarzeń jest prowincjonalne miasteczko. Nałkowska celowo nie podaje jego nazwy. Taki zabieg uniwersalizuje przestrzeń – opisane mechanizmy społeczne i polityczne mogłyby mieć miejsce w dowolnym polskim mieście tamtego okresu.
Brak nazwy miasta w „Granicy” to celowy zabieg autorki. Prowincja staje się tu mikrokosmosem całego polskiego społeczeństwa dwudziestolecia międzywojennego, w którym jak w soczewce skupiają się nierówności klasowe, hipokryzja elit i nędza najniższych warstw.
W obrębie nienazwanego miasta wyróżniają się dwa konkretne adresy. Pierwszym jest kamienica przy ulicy Staszica, należąca do Cecylii Kolichowskiej. Budynek ten stanowi przekrój ówczesnego społeczeństwa – od bogatych właścicieli na piętrze, po żyjącą w skrajnym ubóstwie biedotę w suterenach. Drugim punktem jest dom Zenona i Elżbiety na Przedmieściu Chązebiańskim, symbolizujący ich awans społeczny i pozorne ustatkowanie.
Miejsca poboczne i ich znaczenie
Przestrzeń powieści wykracza poza granice miasteczka. Fabuła przenosi czytelnika do kilku innych, mocno rzutujących na postawy bohaterów miejsc:
- Boleborza – folwark zarządzany przez Waleriana Ziembiewicza. Miejsce, w którym Zenon dorasta i z którego czerpie powielane później schematy zachowań.
- Paryż – miasto studiów Zenona. Przestrzeń młodzieńczych ideałów, wolności i intelektualnego rozwoju, które zderzają się z brutalną rzeczywistością po powrocie do kraju.
- Warszawa – miejsce ucieczki Elżbiety do matki, a także przestrzeń wielkomiejskiego życia wyższych sfer.
- Chązebna – luksusowy majątek arystokratycznej rodziny Tczewskich, uosabiający władzę i wpływy elit.
- Piesznia i Vevey – miejsca podróży poślubnej Ziembiewiczów.