Obraz warstw społecznych w Granicy
Zofia Nałkowska w „Granicy” rysuje bezlitosny przekrój polskiego społeczeństwa lat trzydziestych XX wieku. Powieść ukazuje hermetyczne warstwy społeczne, które dzieli przepaść majątkowa, obyczajowa i moralna. Konflikt między wyzyskującymi posiadaczami a zdesperowanym proletariatem prowadzi do tragicznego finału.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Arystokracja i pociąganie za sznurki
Na samym szczycie drabiny społecznej stoi arystokracja i bogate ziemiaństwo. W powieści tę grupę reprezentuje hrabiostwo Tczewscy. Prowadzą pasożytniczy tryb życia, skupiając się na rozrywkach, polowaniach i zaspokajaniu własnych kaprysów. Ich relacje międzyludzkie są płytkie, całkowicie podporządkowane sztywnym konwenansomOgólnie przyjęty, często sztuczny i rygorystyczny zwyczaj lub norma zachowania w danym środowisku..
Tczewscy mają realną władzę. Majątki, tartaki i gorzelnie dają im potężne zaplecze finansowe. Dzięki temu pociągają za sznurki w lokalnej polityce. To od nich zależy kariera Zenona Ziembiewicza oraz linia redakcyjna rzekomo niezależnego tygodnika „Niwa”, którym kieruje Czechliński.
Zdeklasowana szlachta w Boleborzy
Stopień niżej znajdują się tak zwani wysadzeni z siodłaOkreślenie zubożałej szlachty, która po powstaniu styczniowym i uwłaszczeniu chłopów straciła majątki i musiała szukać nowych źródeł utrzymania.. Do tej grupy należą Walerian i Żancia Ziembiewiczowie. Stracili własny majątek i teraz pracują dla Tczewskich, zarządzając folwarkiem w Boleborzy.
Walerian to człowiek o ciasnych horyzontach. Zarządza majątkiem nieudolnie, a swoje braki nadrabia pozą wielkiego pana i wdawaniem się w romanse z wiejskimi dziewczętami. Żancia żyje w świecie iluzji, całymi dniami grając na fortepianie. Oboje kultywują anachroniczny model życia, oparty na pustym przywiązaniu do herbu i dawnych przywilejów.
Boleborza w powieści to nie tylko miejsce akcji, ale symbol moralnego upadku i hipokryzji ziemiaństwa. To tutaj Zenon uczy się od ojca schematu wykorzystywania kobiet z niższych sfer, który później sam powieli w relacji z Justyną Bogutówną.
Mieszczaństwo i wielki kapitał
W przestrzeni miejskiej odpowiednikiem zubożałej szlachty jest drobnomieszczaństwo. Jego uosobieniem staje się Cecylia Kolichowska. Właścicielka kamienicy to kobieta zgorzkniała, skupiona na gromadzeniu dóbr. Jej zagracony salon przypomina muzeum niepotrzebnych przedmiotów. Kolichowska pozostaje całkowicie obojętna na dramat swoich lokatorów. Bez skrupułów pobiera czynsz za ciemne, wilgotne sutereny, w których gnieżdżą się najbiedniejsi.
Zupełnie inną siłę reprezentują wielcy kapitaliści, tacy jak właściciel huty Hettner. Choć rzadko pojawiają się na pierwszym planie, ich decyzje kształtują życie całego miasta. Hettner to bezwzględny gracz. Kiedy wybucha kryzys gospodarczy, po prostu zamyka zakład, wyrzucając setki ludzi na bruk.
Proletariat na skraju nędzy
Na samym dnie drabiny społecznej znajduje się miejski proletariatKlasa społeczna składająca się z robotników najemnych, którzy nie posiadają środków produkcji i utrzymują się wyłącznie ze sprzedaży własnej pracy.. Robotnicy i bezrobotni żyją w skrajnym ubóstwie. Doskonałym przykładem jest rodzina Gołąbskich, wegetująca w piwnicy u Kolichowskiej. Praca fizyczna to dla nich jedyna szansa na przetrwanie, a jej utrata oznacza wyrok głodowy.
Biedota w „Granicy” nie jest jednak tylko bierną masą. Zdesperowani robotnicy potrafią się zorganizować. Zamknięcie huty Hettnera wywołuje falę strajków. Kulminacyjnym momentem buntu jest manifestacja przed ratuszem, brutalnie stłumiona przez policję. Strzały do robotników ostatecznie kompromitują Zenona Ziembiewicza jako prezydenta miasta.
Oskarżenie systemu
Nałkowska precyzyjnie nakreśliła granice dzielące polskie społeczeństwo. Bariery majątkowe, językowe i edukacyjne okazują się niemożliwe do pokonania. Świat pracy i świat kapitału funkcjonują w stanie permanentnej wojny.
Autorka stworzyła ostry akt oskarżenia wobec sanacyjnej rzeczywistości. Ukazała państwo, w którym elity chronią wyłącznie własne interesy, a aparat władzy służy do pacyfikowania głodujących obywateli. Z tego powodu „Granica” wykracza poza ramy klasycznej prozy obyczajowej, stając się mocną powieścią politycznąOdmiana powieści, w której głównym tematem jest mechanizm sprawowania władzy, konflikty ideologiczne oraz funkcjonowanie państwa i społeczeństwa..