Wizja człowieka w „Granicy”
Zofia Nałkowska w „Granicy” tworzy wielowymiarowe studium ludzkiej psychiki, odchodząc od prostego realizmu na rzecz głębokiej analizy motywów działania. Powieść ukazuje człowieka funkcjonującego na trzech nierozerwalnych płaszczyznach: biologicznej, społecznej i psychologicznej. Taka konstrukcja postaci pozwala autorce udowodnić, że ostateczną miarą naszego człowieczeństwa są czyny i ich wpływ na innych ludzi.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Przełom XIX i XX wieku przyniósł dynamiczny rozwój psychologii głębiNurt w psychologii (m.in. psychoanaliza Freuda) badający wpływ nieświadomości i wypartych popędów na zachowanie człowieka. oraz behawioryzmu. Nowe koncepcje szybko przeniknęły do literatury. Zofia Nałkowska zrezygnowała z tradycyjnego, pozytywistycznego realizmuPrąd literacki dążący do obiektywnego, wiernego i niemal naukowego odwzorowania rzeczywistości oraz relacji społecznych.. Zamiast tego skupiła się na skomplikowanej naturze ludzkiej, badając zachowania i wybory swoich bohaterów. W „Granicy” jednostka jest uwikłana w gęstą sieć zależności, a jej portret składa się z kilku nakładających się na siebie warstw.
Niewolnicy instynktów: biologiczny wymiar człowieka
Natura biologiczna czyni człowieka więźniem własnej podświadomości i popędów. To siła działająca poza kontrolą racjonalnego umysłu. W powieści ten brutalny biologizmPogląd traktujący człowieka przede wszystkim jako organizm podlegający prawom natury, instynktom i ewolucji. najmocniej widać w romansie Zenona Ziembiewicza i Justyny Bogutówny.
Mężczyzna ulega czystemu popędowi seksualnemu. Zwierzęcy instynkt wygrywa u niego z poczuciem odpowiedzialności i lojalnością wobec narzeczonej, Elżbiety Bieckiej. Rozum podpowiada Zenonowi zerwanie toksycznej relacji, ale fizyczna namiętność pcha go z powrotem do kochanki. Bohater żyje w ciągłym rozdarciu między intelektem a pierwotną naturą.
Nałkowska mocno inspirowała się psychoanalizą Zygmunta Freuda. Według jego teorii ludzką psychiką rządzi konflikt między pierwotnymi popędami (Id) a normami moralnymi narzucanymi przez społeczeństwo (Superego). Zenon Ziembiewicz jest klasycznym przykładem bohatera, który przegrywa tę wewnętrzną walkę.
Biologia to także nieuchronne przemijanie. Ten aspekt ludzkiej egzystencji uosabia Cecylia Kolichowska. Kobieta, która w młodości słynęła z urody, z przerażeniem obserwuje starzenie się własnego ciała. Zmarszczki i fizyczne zniedołężnienie budzą w niej paniczny lęk przed śmiercią, z którym nie potrafi sobie poradzić.
Więźniowie schematów: człowiek jako istota społeczna
Każdy bohater „Granicy” funkcjonuje w określonej zbiorowości. Przynależność klasowa brutalnie determinuje styl życia, język i sposób myślenia. Społeczeństwo narzuca sztywne ramy, a ich przekroczenie grozi wykluczeniem. Związek panicza Zenona z córką kucharki to w oczach elity mezaliansMałżeństwo lub oficjalny związek z osobą z niższej warstwy społecznej, potępiany przez środowisko wyżej urodzonego partnera. i towarzyska kompromitacja.
Jednostka nie potrafi wyrwać się ze społecznych schematów. Zenon, choć w młodości gardził ojcem, ostatecznie powiela jego zachowania – zdradza narzeczoną z dziewczyną z niższego stanu, dokładnie tak jak Walerian zdradzał Żancię z folwarcznymi dziewkami.
Justyna dzieli tragiczny los swojej matki. Z kolei syn Elżbiety i Zenona zostaje oddany na wychowanie babce. Tym samym powtarza schemat matki, którą w dzieciństwie porzucono i oddano pod opiekę starzejącej się ciotki. Środowisko i pochodzenie stają się w powieści rodzajem fatumWierzenie w nieuchronne, z góry przeznaczone nieszczęście, przed którym człowiek nie może uciec..
Subiektywizm a prawda: psychologiczna pułapka
Na płaszczyźnie psychologicznej człowiek ma zdolność do samoanalizy i budowania własnego „ja”. Problem polega na tym, że subiektywne wyobrażenie o sobie rzadko pokrywa się z rzeczywistością. Ludzie mają tendencję do usprawiedliwiania własnych błędów i patrzenia na świat wyłącznie przez pryzmat własnych emocji.
Weryfikacją naszych intencji jest zawsze ocena innych. Tożsamość bohatera zależy od tego, kto na niego patrzy. Walerian Ziembiewicz w oczach naiwnej żony uchodzi za dobrego męża, podczas gdy syn widzi w nim brutalnego, rozpustnego próżniaka. Justyna dla jednych jest uczciwą, skrzywdzoną dziewczyną, dla innych – ordynarną i nieodpowiedzialną osobą.
Jest się takim, jak myślą ludzie, nie jak myślimy o sobie my sami.
Ta słynna maksymaKrótkie zdanie wyrażające ogólną prawdę moralną, filozoficzną lub życiową zasadę. z powieści podsumowuje losy Zenona. Jego wewnętrzne motywacje tracą znaczenie w zderzeniu z obiektywnymi skutkami jego czynów.
Moralna odpowiedzialność za drugiego człowieka
Nałkowska udowadnia, że ludzka psychika to skomplikowany mechanizm. Kształtują nas popędy, społeczne schematy i wewnętrzne racjonalizacje. Mimo tego determinizmuKoncepcja filozoficzna zakładająca, że każde zdarzenie i ludzkie działanie jest z góry uwarunkowane przez czynniki zewnętrzne (np. środowisko, biologię). człowiek pozostaje wolny w swoich ostatecznych wyborach.
Z tej wolności wynika moralna odpowiedzialność. Subiektywne intencje nie zwalniają z winy. Ostatecznym wyznacznikiem oceny moralnej w „Granicy” staje się krzywda wyrządzona drugiemu człowiekowi. Przekroczenie tej granicy prowadzi do nieuchronnej katastrofy.