Schematy i motywy występujące w powieści

Główne motywy w powieści

Autorka buduje świat przedstawiony w oparciu o kilka wyrazistych motywów, które zyskują w utworze nowe, demaskatorskie znaczenie:

• Kariera i upadek – Zenon Ziembiewicz pnie się po szczeblach kariery aż do stanowiska prezydenta miasta, jednak jego awans społeczny wiąże się z postępującą degradacją moralną.
• Dworek szlachecki – Boleborze to przestrzeń zdegenerowana. Zamiast ostoi tradycji, stanowi miejsce obłudy, w którym ojciec Zenona wdaje się w romanse z folwarcznymi dziewczynami.
• Trójkąt miłosny – relacja między Zenonem, Elżbietą i Justyną obnaża egoizm głównego bohatera i prowadzi do tragedii wszystkich zaangażowanych stron.
• Zemsta – zdesperowana i chora psychicznie Justyna oblewa twarz Zenona kwasem, niszcząc jego karierę i życie.
• Obraz społeczeństwa II RP – autorka zestawia ze sobą skrajne światy: zamożną burżuazję, zubożałe ziemiaństwo i żyjącą w skrajnej nędzy biedotę.

Schemat banalnego romansu

Fabuła „Granicy” na pierwszy rzut oka przypomina tanią historię obyczajową. Młody panicz z dworku nawiązuje romans z naiwną, wiejską dziewczyną, córką kucharki. Zakończenie tej relacji również wpisuje się w znany wzorzec: porzucona kochanka mści się, a główny bohater popełnia samobójstwo. Nałkowska celowo sięga po ten trywialny szkielet fabularny. Traktuje go jako punkt wyjścia do wnikliwego studium psychologicznegoDogłębna analiza przeżyć wewnętrznych, motywacji i mechanizmów obronnych postaci literackich..

Powielanie schematów życiowych

Bohaterowie powieści, mimo szczerych chęci i młodzieńczych ideałów, nieświadomie powielają błędy swoich rodziców. Wpadają w pułapkę determinizmuKoncepcja filozoficzna zakładająca, że ludzkie losy i decyzje są z góry uwarunkowane przez środowisko, biologię lub przeszłość., z której nie potrafią się wyzwolić.

• Zenon Ziembiewicz w młodości brzydzi się zachowaniem swojego ojca, Walerego, który zdradzał żonę. Ostatecznie sam nawiązuje romans z Justyną i powtarza ojcowski schemat podwójnej moralności.
• Justyna Bogutówna dzieli los swojej matki. Obie kobiety wdają się w romanse z mężczyznami z wyższych sfer i zachodzą w ciążę. Różnica polega na tym, że Justyna, pod presją Zenona, decyduje się na aborcję, co ostatecznie niszczy jej psychikę.
• Elżbieta Biecka w dzieciństwie została porzucona przez matkę i wychowywała się u ciotki, Cecylii Kolichowskiej. Po samobójstwie Zenona postępuje identycznie. Zostawia swojego synka pod opieką teściowej i wyjeżdża za granicę.