Sonet jako gatunek
Sonet to wymagający gatunek liryczny o ściśle określonej budowie, który narodził się w trzynastowiecznej Italii. W polskiej literaturze formę tę spopularyzowali twórcy romantyczni, dostosowując jej sztywne ramy do wyrażania gwałtownych uczuć. Adam Mickiewicz w swoich cyklach poetyckich celowo łamał klasyczne reguły gatunku, wprowadzając do niego elementy dramatyczne i modyfikując tradycyjny podział na część opisową oraz refleksyjną.
Autor: Anna Błaszczyńska
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Rodowód i klasyczna budowa sonetu
Sonet wywodzi się z włoskiej poezji ludowej. Jego ostateczny kształt uformował się w XIII wieku na Sycylii, gdzie krzyżowały się wpływy poezji arabskiej oraz prowansalskiejŚredniowieczna twórczość trubadurów z południa Francji, skupiona głównie wokół tematyki miłości dworskiej..
Klasyczny model sonetu wymusza na twórcy żelazną dyscyplinę. Utwór składa się z czternastu wersów podzielonych na cztery strofy. Dwie pierwsze to kwartyny (strofy czterowersowe), a dwie kolejne to tercyny (strofy trójwersowe). W klasycznym układzie kwartyny opierają się na rymach okalających o układzie abba abba. W tercynach panuje nieco większa swoboda, najczęściej z układem cdc dcd lub cde cde.
Budowie stroficznej odpowiada rygorystyczny podział tematyczny. Pierwsze osiem wersów ma charakter opisowy lub narracyjny. Budują one tło sytuacyjne. Ostatnie sześć wersów przynosi zmianę tonacji. To miejsce na refleksję, filozoficzne uogólnienie lub puentę wynikającą z wcześniejszego opisu.
Sonet na gruncie polskim
Na polski grunt sonet przeniósł w epoce renesansu Mikołaj Sęp Szarzyński. W kolejnych epokach po tę wymagającą formę sięgali między innymi Jan Andrzej Morsztyn, Adam Asnyk czy Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Prawdziwy renesans gatunku przyniósł jednak romantyzm. Adam Mickiewicz uczynił z niego narzędzie do wyrażania doświadczeń wygnańca, tworząc Sonety krymskie oraz Sonety odeskie.
Niedościgłym wzorem klasycznego sonetu (zwanego włoskim) była twórczość Francesco Petrarki. Jego „Sonety do Laury” ugruntowały podział na część opisową i refleksyjną. Kiedy Mickiewicz pisał swoje utwory, świadomie polemizował z tą wielowiekową tradycją, szukając formy odpowiedniej dla dzikiej, wschodniej natury.
Romantyczna rewolucja - innowacje Mickiewicza
Mickiewicz potraktował klasyczną formę z dużą swobodą. Wprowadził do czysto lirycznego gatunku elementy dramatyczne. Zamiast tradycyjnego, statycznego opisu, w jego utworach pojawiają się głosy różnych postaci.
Świetnie obrazuje to Droga nad przepaścią w Czufut-Kale. Cały utwór jest dynamicznym dialogiem między przerażonym europejskim Pielgrzymem a MirząTytuł honorowy używany na Wschodzie, w „Sonetach krymskich” określa lokalnego przewodnika, znawcę potęgi natury.. Podobny zabieg kompozycyjny poeta zastosował w wierszu Widok gór ze stepów Kozłowa. Zderzenie dwóch różnych punktów widzenia dynamizuje akcję i rozsadza ramy tradycyjnego liryku.
Zacieranie granic i łamanie reguł
Autor Dziadów przesunął również sztywne granice między częścią opisową a refleksyjną. W sonecie Burza zrezygnował z klasycznych proporcji. Opis żywiołu i paniki na statku zajmuje aż jedenaście wersów. Dopiero ostatnia tercyna przynosi gorzką puentę o samotności podróżnika.
Zdarzało się, że poeta całkowicie odrzucał obowiązkową refleksję. Bakczysaraj w nocy to sonet wyłącznie opisowy. Skupia się na oddaniu zmysłowego piękna wschodniej nocy, bez filozoficznego podsumowania.
Najbardziej radykalnym naruszeniem formy jest jednak Widok gór ze stepów Kozłowa. Mickiewicz dopisał w nim piętnasty wers. Utwór kończy się samotnym okrzykiem Pielgrzyma: Aa!!!. Ta onomatopeja łamie matematyczną strukturę sonetu. Rygorystyczna, renesansowa forma okazała się zbyt ciasna dla wrażliwości romantycznego bohatera, który w obliczu potęgi krymskiej natury po prostu traci mowę.