Okoliczności powstania i geneza „Ogniem i mieczem”

Od romansu do narodowej epopei

Henryk Sienkiewicz wcale nie planował pisania wielkiej powieści historycznej. Interesowało go stworzenie romansu osadzonego w czasach powstania ChmielnickiegoZbrojny bunt Kozaków i chłopstwa ruskiego przeciwko Rzeczypospolitej, który wybuchł w 1648 roku.. Utwór nosił roboczy tytuł „Wilcze gniazdo”. Określenie to odnosiło się do Rozłogów, czyli siedziby sympatyzujących z Kozakami Kurcewiczów. Główną osią fabuły miała być miłość Jana Skrzetuskiego i Heleny Kurcewiczówny oraz próby zniszczenia tego związku przez krewkiego watażkęDowódca zbrojnej gromady, często działający samowolnie i brutalnie, nieuznający zwierzchnictwa., Jurko Bohuna.

Z czasem plan zaczął się rozrastać. Pisarz czerpał inspirację z wielu źródeł. Zaczytywał się w siedemnastowiecznej „Jerozolimie wyzwolonej”Epos rycerski Torquata Tassa z XVI wieku, przetłumaczony na język polski przez Piotra Kochanowskiego. Torquata Tassa oraz pamiętnikach o wybitnych wodzach: Żółkiewskim, Chodkiewiczu i Czarnieckim. Ogromny wpływ na kształt powieści miały wydane w 1880 roku „Szkice historyczne” Ludwika Kubali. Sienkiewicz pisał o nich z zachwytem, traktując je jak gotowy eposGłówny gatunek epiki do czasów powstania powieści, ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń..

Ku pokrzepieniu serc i spór z historykami

„Ogniem i mieczem” od momentu publikacji wywoływało ostre spory. Historycy zarzucali Sienkiewiczowi, że umyślnie manipulował faktami. Pisarz bronił się prawem artysty do swobody twórczej. Zupełnie nie zależało mu na stworzeniu podręcznika historii. Chciał napisać dzieło, które przemówi do Polaków i natchnie ich optymizmem.

Zniewolony naród miał już dość haseł pozytywistycznychIdee pracy u podstaw i pracy organicznej, które po powstaniu styczniowym zastąpiły walkę zbrojną., które nie przynosiły natychmiastowych rezultatów. Sienkiewicz wyczuł ten nastrój. Zamiast opisywać kolejne porażki, przeniósł czytelników w czasy, gdy Rzeczpospolita Obojga NarodówPaństwo polsko-litewskie istniejące od unii lubelskiej (1569) do III rozbioru (1795). była europejską potęgą. Stworzył galerię wyrazistych bohaterów – Skrzetuskiego, Zagłobę, Podbipiętę czy Wołodyjowskiego. Dał pokoleniom Polaków wzorce do naśladowania.

Akcja toczy się w latach 1648–1651. Zdecydowana większość wydarzeń ma miejsce na terenach dzisiejszej Ukrainy, stanowiących ówczesne wschodnie rubieżeTereny przygraniczne, kresy państwa, często narażone na najazdy i konflikty zbrojne. państwa. Fabuła została wpleciona w ciąg historycznych bitew między wojskami polskimi a siłami kozacko-tatarskimi. Rozpoczyna się od klęski pod Żółtymi WodamiMiejsce pierwszej wielkiej bitwy powstania Chmielnickiego w 1648 roku, zakończonej klęską wojsk polskich., a kończy triumfem pod Beresteczkiem.

Powieść w odcinkach i szał czytelników

Sienkiewicz publikował swoje dzieło jako powieść w odcinkachFormat wydawniczy popularny w XIX wieku, polegający na drukowaniu fragmentów książki w kolejnych numerach gazet.. Pierwszy fragment ukazał się 2 maja 1883 roku na łamach warszawskiego dziennika „Słowo”, a także w krakowskim „Czasie” i „Dzienniku Poznańskim”. Ostatni odcinek wydrukowano pod koniec lutego 1884 roku. Początkowo planowano 60 odcinków. Ostatecznie do rąk czytelników trafiło ich aż 206.

Utwór stał się absolutnym przebojem. Autor musiał na bieżąco wymyślać dalsze losy bohaterów, często kierując się sugestiami publiczności. Duży wpływ na ostateczny kształt postaci miała żona pisarza, Maria Szetkiewiczówna. Przygody Skrzetuskiego zawładnęły umysłami Polaków. Kiedy pod Zbarażem zginął Longinus PodbipiętaFikcyjny rycerz herbu Zerwikaptur, który ślubował czystość, dopóki nie zetnie trzech głów jednym cięciem., w kraju zapanowała autentyczna żałoba. Ludzie zamawiali msze w intencji duszy fikcyjnego rycerza.

Bolesław Prus, naoczny świadek premiery, wspominał tamte dni z podziwem:

„Ani jeden odcinek nie przeszedł bez odgłosu w opinii publicznej. O każdym ciągu rozprawiano, najczęściej żałując, że jest za krótki, podziwiano wyraźnie kreślone charaktery, wzruszano się sytuacjami, rozkoszowano prześlicznym językiem”.

Z kolei poeta Józef Bohdan Zaleski podkreślał, że powieść była wybawieniem w czasach nocy apuchtinowskiejOkres brutalnej rusyfikacji w szkolnictwie Królestwa Polskiego, kierowanej przez kuratora Aleksandra Apuchtina.. Społeczeństwo żyjące pod terrorem zaborców desperacko potrzebowało takiego dzieła.

Zmęczenie autora i pośpieszne zakończenie

Pisanie i drukowanie kolejnych odcinków na bieżąco wyczerpało Sienkiewicza. Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że oryginalne zakończenie powieści było bardzo skrótowe. Akcja urywała się po obronie ZbarażaTwierdza na Wołyniu, której bohaterska obrona w 1649 roku jest jednym z kluczowych momentów powieści. i bitwie pod BeresteczkiemMiejsce zwycięskiej dla Polaków bitwy z 1651 roku, jednej z największych batalii lądowych XVII-wiecznej Europy..

Pisarz w zaledwie kilku słowach poinformował czytelników, że Skrzetuski i Helena wzięli ślub i doczekali się dwanaściorga dzieci. Krytyk Wojciech Dzieduszycki tak opisywał ten pośpiech:

„Nie słyszysz uniesień, z którymi się oboje kochanków powitało. Zamiast tryumfu oswobodzonych rycerzy zbaraskich, słyszysz tylko fałszywy ton uspokajających układów”.

Mimo tych niedoskonałości i krytyki ze strony historyków, „Ogniem i mieczem” na zawsze zmieniło polską literaturę. Sienkiewicz przełamał sztywne normy estetyczne i udowodnił, że powieść historyczna może porywać tłumy, stając się fundamentem narodowej tożsamości.