„Ogniem i mieczem” jako powieść pisana „ku pokrzepieniu serc”
Henryk Sienkiewicz pisał „Ogniem i mieczem” w epoce zaborów, aby zaoferować Polakom literacką ucieczkę od politycznej beznadziei i klęski powstania styczniowego. Powieść publikowana w odcinkach na łamach warszawskiego „Słowa” wywołała ogólnonarodową euforię, stając się swoistym lekarstwem na zbiorowe kompleksy. Autor celowo wyeksponował dawne triumfy polskiego oręża oraz wyidealizował cechy narodowe, udowadniając potęgę literatury w kształtowaniu nastrojów społecznych.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Lekarstwo na narodowy marazm
Ziemie polskie pod koniec XIX wieku pogrążały się w marazmie. Społeczeństwo wciąż odczuwało bolesne skutki upadku powstania styczniowegoZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku, którego klęska przyniosła nasilenie rusyfikacji i represji.. Hasła pracy u podstaw, promowane przez pozytywistówEpoka literacka po 1864 roku, skupiona na pracy organicznej, nauce i realizmie zamiast zbrojnej walki., nie potrafiły zaspokoić emocjonalnych potrzeb narodu. Sienkiewicz doskonale wyczuł ten moment. Zamiast kolejnej diagnozy społecznych chorób, zaoferował czytelnikom powrót do czasów wielkiej, siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej.
Pisarz z premedytacją uderzył w nutę narodowej dumy. Zastąpił poczucie niższości buńczuczną pewnością siebie. Kazimierz Wyka, historyk literatury, trafnie zdiagnozował ten mechanizm:
„Trylogia w swoim bezkrytycznym uznaniu dla przeszłości i dla najzwyklejszych cech polskiego charakteru narodowego posiada znamiona dzieła wybitnie kompensacyjnego, przez swoją przesadę nastawionego na pewne lecznictwo kompleksów psychosocjalnych”.
Powieść pisana na życzenie czytelników
Sukces powieści przerósł oczekiwania samego twórcy. Kolejne rozdziały ukazywały się w warszawskim dzienniku „Słowo” w formie powieści w odcinkachPopularna w XIX wieku forma publikacji, gdzie fragmenty książki drukowano regularnie w prasie.. Sienkiewicz często pisał tekst na dzień przed oddaniem go do druku. Taki tryb pracy stworzył unikalną, niemal interaktywną więź między autorem a odbiorcami.
Czytelnicy wysyłali do redakcji setki listów. Błagali o litość dla ulubionych bohaterów, grozili cofnięciem prenumeraty w razie śmierci Skrzetuskiego, a nawet zamawiali msze w intencji pomyślności wojsk polskich na Kresach. Powieść powstawała na bieżąco, a Sienkiewicz reagował na nastroje ulicy, dostosowując fabułę do potrzeb wygłodniałej sukcesów publiczności.
Publikacja „Ogniem i mieczem” wywołała w Warszawie prawdziwą histerię. Ludzie gromadzili się przed drukarnią „Słowa”, czekając na świeże egzemplarze gazety, a analfabeci prosili o czytanie fragmentów na głos. Gdy w fabule zginął Longinus Podbipięta, w wielu polskich domach zapanowała autentyczna żałoba.
Sarmackie wady i rycerskie cnoty
Aby skutecznie „pokrzepić serca”, autor musiał wykreować postacie, z którymi Polacy chcieliby się utożsamiać. Na kartach powieści ożywają archetypy narodowych bohaterów. Jan Skrzetuski uosabia niezłomną wierność ojczyźnie. Michał Wołodyjowski to wzór żołnierskiego kunsztu, a Longinus Podbipięta reprezentuje średniowieczną wręcz pobożność i czystość.
Największym triumfem literackim okazał się jednak Jan Onufry Zagłoba. Ta postać łączy w sobie typowe wady sarmatyzmuIdeologia i styl życia polskiej szlachty, opierająca się na micie o pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów. – pijaństwo, tchórzostwo i skłonność do konfabulacji – z ogromnym sprytem i ostateczną wiernością przyjaciołom. Sienkiewicz nie ukrywał ciemnych stron polskiej szlachty. Pieniactwo, prywata i awanturnictwo pojawiają się w tle, ale zawsze przegrywają w konfrontacji z wyższymi wartościami. Zło zostaje ukarane, a wierność Rzeczypospolitej nagrodzona.
Siła literackiego mitu
Krytycy literaccy często zarzucali Sienkiewiczowi spłycanie historii i ucieczkę od trudnych tematów. Tomasz Jodełka przypomina jednak, że cel pisarza znalazł uznanie u niespodziewanego sojusznika:
„Wielu krytyków drażnił lub śmieszył cel napisania Trylogii »dla pokrzepienia serc«, a tymczasem w ostatnich latach wielki pisarz amerykański, William Faulkner, uznał to za najbardziej istotny cel pisarstwa”.
Sienkiewicz udowodnił potężną siłę sprawczą literatury. Zmienił ponury nastrój całego narodu, dając ludziom mit, którego desperacko potrzebowali. Rycerskie ideały, awanturnicza fabuła i apoteozaWyidealizowanie, wywyższenie postaci, idei lub wydarzenia historycznego. polskiego oręża przemówiły do wyobraźni silniej niż jakikolwiek program polityczny tamtych czasów.