Historia w „Ogniem i mieczem”

Literacka wizja a prawda historyczna

Henryk Sienkiewicz wielokrotnie spotykał się z zarzutami o celowe zniekształcanie polskiej historii. Pisarz nigdy nie ukrywał, że TrylogiaCykl trzech powieści historycznych Henryka Sienkiewicza: „Ogniem i mieczem”, „Potop” oraz „Pan Wołodyjowski”. nie stanowi rzetelnej kroniki wydarzeń. Dzieje państwa posłużyły mu jedynie jako inspiracja. Nadrzędnym celem pisarza było pisanie ku pokrzepieniu sercHasło przyświecające literaturze polskiej po upadku powstań narodowych, mające budzić nadzieję i wiarę w przetrwanie narodu., a nie chłodne odzwierciedlanie faktów. Powieść napisano jednak tak sugestywnie, że całe pokolenia czytelników traktowały ją jak podręcznik historii. Krytyk Władysław Bogusławski nazwał nawet autora głosem historii.

Powiedziano, nie pomnę już gdzie, że „Ogniem i mieczem” to nie powieść, lecz szereg obrazów (...) mimo słabo pulsującego w opowiadaniu Sienkiewicza tętna powieściowego, przykuwa ono do siebie bogactwem i rozmaitością obrazów, żywotnością historycznego pierwiastku i tą dziwnie spokojną epicką powagą, która wśród ruin, zgliszczów i widoków zniszczenia nie przestaje być przedmiotową.

Przed przystąpieniem do pracy Sienkiewicz prowadził solidne badania dostępnych źródeł. Juliusz Kleiner bronił warsztatu pisarza, tłumacząc, że opierał się on na ówczesnej wiedzy historycznej.

Fakty, którymi się zajmuje, starał się poznać źródłowo. Studiował i dzieła historyczne, i pamiętniki (...) Nie może, oczywiście, Sienkiewicz ponosić odpowiedzialności za to, że z historiografii ówczesnej przyjmował twierdzenia błędne, że wierzył wiadomościom o liczbie ogromnej wojsk nieprzyjacielskich, które to wiadomości dopiero w ostatnich czasach poddano rewizji.

Dlaczego wybuchło powstanie Chmielnickiego?

Na początku XVII wieku ukraińskie Naddnieprze ulegało szybkiej polonizacji. MagnateriaNajwyższa, najbogatsza warstwa szlachty w Rzeczypospolitej, posiadająca decydujący wpływ na politykę państwa. przejmowała ogromne latyfundiaOgromne majątki ziemskie należące do magnaterii, przypominające często niezależne państewka., co budziło opór rdzennych mieszkańców. Napięcia potęgowała unia brzeskaPorozumienie z 1596 roku łączące Cerkiew prawosławną z Kościołem katolickim w Rzeczypospolitej, tworzące Kościół unicki. z 1596 roku. Ukraińcy i Białorusini odbierali ją jako próbę siłowego narzucenia katolicyzmu. Region ten przyciągał zbiegłych chłopów, którzy zasilali szeregi KozaczyznySpołeczność wojskowa zamieszkująca stepy nad Dnieprem, złożona głównie ze zbiegłych chłopów i zubożałej szlachty.. Polskie władze dążyły do ograniczenia swobód tej grupy. Doprowadziło to do serii krwawych buntów w latach 1625, 1630, 1636, 1637 i 1638. Ostatnia z tych konfrontacji zakończyła się drastycznym zmniejszeniem liczby Kozaków wpisanych w rejestr kozackiImienny wykaz Kozaków pozostających na żołdzie Rzeczypospolitej, zwalniający ich z obciążeń chłopskich. do zaledwie sześciu tysięcy.

Sytuacja zmieniła się, gdy król Władysław IV Waza zaplanował wojnę zaczepnąDziałania zbrojne polegające na przejęciu inicjatywy i zaatakowaniu terytorium przeciwnika. przeciwko Turcji. Monarcha nie uzyskał poparcia senatu, więc potajemnie zwrócił się o pomoc do Kozaków. Obiecał im pieniądze na uzbrojenie i podwojenie rejestru. Ukraińcy odczytali to jako szansę na autonomię. Plany króla początkowo poparli potężni magnaci: Jeremi Wiśniowiecki, Władysław Dominik Zasławski i Aleksander Koniecpolski. Szybko jednak wycofali się pod naciskiem szlachtyStan społeczny w dawnej Polsce posiadający pełnię praw politycznych i obowiązek obrony kraju..

Koniecpolski i Wiśniowiecki zarządzali starostwami zamieszkiwanymi przez Kozaków, stosując wobec nich surowe represje. Ofiarą tych działań padł Bohdan Chmielnicki, setnikDowódca oddziału wojskowego liczącego stu żołnierzy, funkcja powszechna w strukturach kozackich. czehryński. Za aprobatą Koniecpolskiego odebrano mu majątek w Subotowie. Chmielnicki postanowił się zemścić. Wykradł asaułowiWysoki stopień wojskowy w armii kozackiej, pełniący funkcje administracyjne i dowódcze. Iwanowi Barabaszowi królewskie przywileje i zbiegł na ZaporożeKraina historyczna nad dolnym Dnieprem, za tzw. porohami (progami rzecznymi), główna siedziba Kozaków.. Tam zawiązał sojusz z Tatarami krymskimiLudność chanatu na Półwyspie Krymskim, często dokonująca łupieżczych najazdów na ziemie Rzeczypospolitej., zyskując potężne wsparcie militarne.

Krwawy szlak bitewny

W kwietniu 1648 roku polskie wojska dotarły na Zaporoże, by zdławić bunt. Szybko wpadły w pułapkę. Kozacy służący dotąd Rzeczypospolitej przeszli na stronę Chmielnickiego. Dwutysięczny oddział pod dowództwem Stefana Potockiego i Stefana Czarnieckiego został otoczony przez potężną ordęOrganizacja państwowo-wojskowa ludów koczowniczych, w tym kontekście oznaczająca armię tatarską. Tuhaj-beja. W połowie maja Polacy ponieśli druzgocącą klęskę pod Żółtymi Wodami. Kilka dni później, 26 maja, wojska hetmana Mikołaja Potockiego zostały rozbite pod Korsuniem.

W tym samym czasie, 20 maja 1648 roku, zmarł król Władysław IV. Władzę przejął interrexW dawnej Polsce osoba zastępująca króla w okresie bezkrólewia, funkcję tę pełnił z urzędu prymas Polski. Maciej Łubieński, a faktyczne rządy sprawował kanclerz wielki koronnyJeden z najwyższych urzędników państwowych, kierujący polityką zagraniczną i kancelarią królewską. Jerzy Ossoliński. Nadzieją Polaków stał się doborowy, sześciotysięczny oddział Jeremiego Wiśniowieckiego. Książę rozpoczął krwawy odwrót w głąb kraju. W Pohrebyszczach, w ramach odwetu za pomoc powstańcom, kazał wbijać na pal i odrąbywać ręce. Pod koniec lipca odniósł symboliczne zwycięstwo pod Konstantynowem, odpierając ataki Maksyma Krzywonosa.

We wrześniu 1648 roku nowa armia polska poniosła haniebną klęskę pod Piławcami. Dowódcy wykazali się skrajną niekompetencją, a wojsko uległo panice. Droga w głąb kraju stanęła otworem. Chmielnicki dotarł pod Lwów i Zamość, zmuszając obie twierdze do zapłaty gigantycznych okupów. Zbliżająca się zima wymusiła rozejm.

Wybór Jana Kazimierza na króla przyniósł chwilową nadzieję na pokój. Chmielnicki otrzymał królewską buławęOzdobna pałka stanowiąca symbol władzy wojskowej hetmana., ale nie zamierzał iść na kompromis. Wojna wybuchła na nowo. Po ciężkim oblężeniu Zbaraża zawarto ugodę zborowską. Pokój nie trwał długo. W czerwcu 1651 roku Polacy rozgromili siły kozacko-tatarskie pod Beresteczkiem. Ostateczny koniec powstania wyznacza unia w PerejasławiuUmowa z 1654 roku oddająca lewobrzeżną Ukrainę wraz z Kozakami pod zwierzchnictwo cara Rosji. z 1654 roku, oddająca Ukrainę pod władzę cara. Rok później, po bitwie pod Jezierną, Chmielnicki musiał ponownie uznać zwierzchność Rzeczypospolitej.

Fikcja a fakty – bohaterowie Sienkiewicza pod lupą

Sienkiewicz wiernie oddał tło polityczne, ale całkowicie przekształcił postacie historyczne. Historyk Olgierd Górka udowadniał, że bohaterowie powieści stanowią wręcz odwrotność swoich pierwowzorów. Górka twierdził, że Jan Skrzetuski był w rzeczywistości schizmatykiemPogardliwe określenie osoby wyznającej prawosławie, używane przez katolików w dawnej Polsce. i Rusinem. Późniejsze badania historyczne obaliły tę tezę – autentyczny obrońca Zbaraża, Mikołaj Skrzetuski, pochodził z Wielkopolski. Prawdą jest natomiast, że historyczny Iwan Bohun nie był młodym watażką bez pochodzenia, lecz dojrzałym szlachcicem prowadzącym korespondencję dyplomatyczną.

Największe kontrowersje budzi literacki portret Jeremiego Wiśniowieckiego. Sienkiewicz wykreował go na nieskazitelnego wodza i patriotę. W rzeczywistości książę nie miał prawa do tytułu hetmana wielkiego koronnegoNajwyższy dowódca wojsk w Koronie Królestwa Polskiego, mianowany dożywotnio przez króla.. Płynęła w nim krew ruska, wołoska i rumuńska. Współcześni uważali go za człowieka pazernego, okrutnego i niezwykle ambitnego. Wiśniowiecki traktował powstanie jako szansę na zdobycie buławy hetmańskiej po śmierci Potockiego i Koniecpolskiego.

Sienkiewicz zniekształcił również obraz ówczesnego pola walki. W „Ogniem i mieczem” triumfuje ciężka jazda. Z historycznego punktu widzenia o sile polskiej armii decydowała wówczas piechotaFormacja wojskowa walcząca pieszo, w XVII wieku odgrywająca kluczową rolę na polach bitew, często marginalizowana w literaturze. oraz nowoczesna artyleriaWojska wyposażone w broń palną ciężkiego kalibru, np. armaty, niezbędne podczas oblężeń i walnych bitew.. Pisarz poświęcił prawdę taktyczną na rzecz dynamiki i widowiskowości szarż kawaleryjskich.