Gatunek literacki, narracja, język, budowa i kompozycja „Ogniem i mieczem”
„Ogniem i mieczem” Henryka Sienkiewicza to klasyczny przykład polskiej powieści historycznej, łączącej wielką politykę z awanturniczą fabułą. Pisarz splata w utworze autentyczne wydarzenia z XVII wieku z losami fikcyjnych bohaterów, tworząc epicką wizję dawnej Rzeczypospolitej. Dzieło opiera się na historycznych źródłach, jednak autor celowo modyfikował fakty, aby podporządkować je nadrzędnemu celowi pokrzepienia serc.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Cechy powieści historycznej
Powieść Sienkiewicza, podobnie jak pozostałe części Trylogii, reprezentuje gatunek powieści historycznejGatunek epiki, w którym świat przedstawiony umieszczony jest w epoce odległej od czasów autora, a fabuła łączy fikcję z prawdą dziejową.. Twórca oparł się na kilku fundamentach charakterystycznych dla tego typu literatury:
- umieszczeniu akcji w zamkniętej, odległej przeszłości – w tym przypadku w realiach XVII-wiecznego powstania Chmielnickiego,
- oddaniu kolorytu epoki poprzez odtworzenie obyczajów, realiów wojskowych i mentalności,
- płynnym łączeniu wielkiej historii z prywatnymi, często skomplikowanymi losami bohaterów.
Prawda dziejowa a literacka fikcja
Fabuła nie jest wierną kopią kronik. Pisarz traktował historię jako tło dla wciągającej intrygi. Współcześni krytycy często zarzucali mu fałszowanie dziejów i zbytnie idealizowanie przeszłości. Sienkiewicz twardo bronił swojego podejścia, tłumacząc prawa rządzące literaturą w tekście „O powieści historycznej”:
Zdarza się zapewne, że powieść historyczna przekręca wypadki lub nawet zmyśla je; zdarza się, że to czyni i historia. Wówczas i pierwsza i druga będą kłamstwem. Ale mówią, że powieść przekręcać i zmyślać musi. Dlaczego? Bo jeśli tego nie uczyni, to będzie historią; więc albo historia albo powieść (...).
Autor świadomie naginał chronologię lub modyfikował przebieg bitew, aby budować napięcie i realizować ideę pisania ku pokrzepieniu sercHasło przyświecające Sienkiewiczowi; literatura miała dawać Polakom pod zaborami nadzieję i przypominać o dawnej potędze narodu..
Pisząc „Ogniem i mieczem”, Sienkiewicz opierał się na autentycznych źródłach. Korzystał głównie z pamiętników z epoki, m.in. z zapisków Jana Chryzostoma Paska, oraz z opracowań historycznych Karola Szajnochy. To stamtąd czerpał wiedzę o staropolskich obyczajach, taktyce wojskowej i specyficznym języku szlachty.
Historyczni i fikcyjni bohaterowie
W Ogniem i mieczem autentyczne postacie wchodzą w bezpośrednie relacje z bohaterami wymyślonymi na potrzeby fabuły. Fikcyjny Jan Skrzetuski służy pod rozkazami historycznego księcia Jeremiego Wiśniowieckiego, a Zagłoba dyskutuje z prawdziwymi dowódcami wojskowymi.
Sienkiewicz chętnie dopisywał rozbudowane życiorysy postaciom, o których kroniki wspominały jedynie zdawkowo. Najlepszym przykładem jest sam główny bohater. Pisarz wiedział z przekazów historycznych o istnieniu Mikołaja Skrzetuskiego. Zgadzał się jeden kluczowy fakt: ten odważny żołnierz faktycznie przedarł się z oblężonego Zbaraża przez obóz wroga, by przekazać królowi Janowi Kazimierzowi listy od księcia Jeremiego. Cała reszta – zmiana imienia na Jan, romans z Heleną Kurcewiczówną, rywalizacja z Bohunem – to już czysta inwencja twórcza autora.