Słowniczek pojęć historycznych i staropolskich w „Ogniem i mieczem”

Pojęcia literackie i gatunkowe

Powieść historyczna – gatunek epickiJeden z trzech rodzajów literackich, charakteryzujący się obecnością narratora i fabuły., w którym fabuła osadzona jest w konkretnych, udokumentowanych realiach przeszłości. Postacie fikcyjne działają tu obok postaci rzeczywistych. W Ogniem i mieczem Skrzetuski, Zagłoba czy Bohun są wymyśleni przez Sienkiewicza. Chmielnicki, Wiśniowiecki czy Kisiel to autentyczne osoby historyczne. Granica między fikcją a historią przebiega bardzo płynnie.

Archaizacja języka – świadomy zabieg stylistyczny. Polega na wprowadzeniu do tekstu form językowych charakterystycznych dla wcześniejszej epoki. Sienkiewicz używa staropolskiej składniDział gramatyki zajmujący się budową zdań i relacjami między wyrazami., dawnych form gramatycznych i słownictwa z XVII wieku. Dzięki temu narrator i bohaterowie brzmią wiarygodnie dla czytelnika wyobrażającego sobie dawną Rzeczpospolitą.

Trylogia – cykl trzech powieści powiązanych wspólną tematyką, epoką lub bohaterami. Ogniem i mieczem to pierwsza część Trylogii Sienkiewicza. Kolejne to Potop i Pan Wołodyjowski. Postacie takie jak Michał Wołodyjowski i Jan Onufry Zagłoba pojawiają się we wszystkich trzech tomach.

Ku pokrzepieniu serc – słynna fraza wyjaśniająca cel powstania Trylogii. Pisarz tworzył w czasie zaborówOkres w historii Polski (1795–1918), gdy terytorium państwa zostało podzielone między Rosję, Prusy i Austrię., gdy nie istniało państwo polskie. Powieść o XVII-wiecznych zwycięstwach militarnych miała podtrzymywać ducha narodowego. Ten cel tłumaczy, dlaczego Sienkiewicz niekiedy idealizował polskie zwycięstwa i wygładzał brutalność historii.

Pojęcia historyczne i ustrojowe

Rzeczpospolita Obojga Narodów – państwo federacyjnePaństwo składające się z mniejszych, obdarzonych autonomią części, posiadające wspólny rząd centralny. Korony Królestwa Polskiego i Wielkiego Księstwa Litewskiego, istniejące od 1569 roku. W czasach akcji powieści (1648–1651) była jednym z największych terytorialnie państw Europy. Wewnętrznie rozdzierały ją jednak konflikty między magnaterią, szlachtą, Kozakami i władcami.

Sejm i zasada jednomyślności – sejm był parlamentem szlacheckim Rzeczypospolitej. Wymóg jednomyślności pozwalał pojedynczemu posłowi zerwać obrady. Ta zasada, ewoluująca później w formalne liberum veto, paraliżowała reformy i decyzje wojskowe. W powieści widać skutki tej niemocy. Rzeczpospolita reaguje na powstanie Chmielnickiego powoli i chaotycznie.

Magnaci – najbogatsza warstwa szlachty posiadająca olbrzymie majątki ziemskie i prywatne armie. Jeremi Wiśniowiecki, jeden z głównych bohaterów powieści, był potężnym magnatem kresowym. Jego dobra na Ukrainie liczyły setki tysięcy poddanych. Wiśniowiecki prowadził własną wojnę z Kozakami niemal niezależnie od króla.

Kresy – wschodnie rubieże Rzeczypospolitej: Ukraina, Podole, Wołyń. Obszary regularnie pustoszone przez najazdy tatarskie i wewnętrzne bunty. Akcja Ogniem i mieczem rozgrywa się właśnie na Kresach. Bohaterowie przemierzają stepy nad Dnieprem, walczą w Łubniach, Zbarażu i Zborowie.

Unia brzeska (1596) – porozumienie, na mocy którego część prawosławnychJeden z głównych odłamów chrześcijaństwa, dominujący na wschodnich terenach dawnej Rzeczypospolitej. biskupów uznała zwierzchność papieża. Tak powstał Kościół greckokatolicki (unicki). Reszta duchowieństwa odrzuciła unię. Ten podział religijny zaostrzał antagonizmy między Kozakami a polską szlachtą, stając się jedną z przyczyn wybuchu powstania.

Kozaczyzna i powstanie Chmielnickiego

Kozacy – wolni, uzbrojeni osadnicy zamieszkujący stepy nad Dnieprem. Tworzyli własną organizację militarną i społeczną. Dzielili się na rejestrowych oraz nieugiętych Niżowców, pozostających poza kontrolą państwa. Chmielnicki zdołał skupić pod swoim dowództwem obie grupy i zbuntować masy chłopskie.

Hetman (kozacki) – najwyższy dowódca wojsk kozackich, wybierany na radzie starszyzny. Bohdan Chmielnicki, główny antagonista powieści, był hetmanem Wojska Zaporoskiego. Tytuł ten różnił się od polskiego hetmana koronnego. Kozacki hetman sprawował władzę bardziej jako charyzmatyczny przywódca zbrojnego ludu niż mianowany urzędnik państwowy.

Ataman i pułkownik – dowódcy w strukturach kozackich. Ataman to często przywódca mniejszego oddziału lub osady. Pułkownik dowodził całym pułkiem i terytorium, z którego ten pułk rekrutowano. Jurko Bohun jest w powieści potężnym pułkownikiem kozackim, cieszącym się ogromnym posłuchem wśród czerni.

Sicz Zaporoska – ufortyfikowany obóz Kozaków za porogami DniepruSkaliste progi rzeczne na Dnieprze, utrudniające żeglugę i stanowiące naturalną barierę ochronną Siczy.. Centrum ich wojskowego i politycznego życia. Sicz była miejscem, gdzie decydowano o wojnie i pokoju, wybierano atamana koszowego i przyjmowano nowych członków. Chmielnicki po ucieczce spod polskiej kontroli właśnie tam zaczął organizować bunt.

Rejestr kozacki – lista Kozaków uznanych przez Rzeczpospolitą i pobierających żołdRegularne wynagrodzenie wypłacane żołnierzom za służbę wojskową.. Liczba miejsc w rejestrze była stałym źródłem krwawych konfliktów. Kozacy żądali jego powiększenia, szlachta dążyła do zmniejszenia. Drastyczne ograniczenie rejestru było bezpośrednią iskrą, która doprowadziła do wybuchu powstania w 1648 roku.

Tatarzy i step

Dzikie Pola – rozległe, niemal bezludne stepy między Dnieprem a Morzem Czarnym. Oficjalnie należały do Rzeczypospolitej, ale faktycznie pozostawały niczyje. Były areną najazdów tatarskich, kozackich wypraw i awanturniczych przygód. Powieść otwiera się na Dzikich Polach. To tam Jan Skrzetuski ratuje życie Chmielnickiemu.

Czambuł – tatarski oddział jazdy działający samodzielnie z dala od głównych sił. Jego głównym celem była grabież i branie jeńców. Czambuły poruszały się błyskawicznie, uderzały znienacka i równie szybko znikały w stepie. W powieści stanowią stały element zagrożenia dla ludności kresowej.

Jasyr – łup w postaci ludzi uprowadzonych przez Tatarów w niewolę. Jeńców pędzono na południe i sprzedawano na targach w Kaffie na Krymie. Widmo jasyru przerażało mieszkańców Kresów. Słowo pochodzi z języka tureckiego i oznacza dosłownie jeńca.

Ordyńcy – żołnierze Ordy Krymskiej, tatarskiej formacji zbrojnej podległej chanowi krymskiemuTytuł władcy w państwach tatarskich i mongolskich, odpowiednik króla.. Chan Islam III Girej zawarł sojusz z Chmielnickim. Dostarczył mu doskonałej lekkiej kawalerii w zamian za udział w łupach. Obecność ordyńców wielokrotnie decydowała o wyniku bitew opisywanych w powieści.

Kurhan – usypany przez człowieka kopiec ziemny na stepie. Często krył mogiły dawnych wojowników scytyjskich lub kozackich. Na Dzikich Polach kurhany służyły jako punkty orientacyjne i doskonałe miejsca obserwacyjne. W narracji Sienkiewicza pełnią funkcję symboliczną, przypominając o bezkresie stepu i przemijaniu.

Wojskowość staropolska

Husaria – ciężka jazda polska, uważana za najskuteczniejszą formację kawaleryjską XVII wieku. Husarze walczyli długimi kopijamiDługa, drewniana broń drzewcowa używana przez husarię do przełamywania szyków wroga., nosili zbroje płytowe i ruszali do boju w zwartym szyku. W powieści husaria księcia Jeremiego jest synonimem polskiej siły militarnej. Sceny jej szarż należą do najbardziej dynamicznych fragmentów książki.

Chorągiew – podstawowa jednostka wojskowa jazdy polskiej XVII wieku, odpowiednik szwadronuPododdział kawalerii, odpowiednik kompanii w piechocie.. Liczyła od kilkudziesięciu do kilkuset koni. Jan Skrzetuski służy jako namiestnik w elitarnej chorągwi pancernej księcia Wiśniowieckiego, biorąc udział w najważniejszych starciach kampanii.

Hetman koronny – najwyższy dowódca wojsk Korony Polskiej. Urząd ten sprawowano dożywotnio. W czasie akcji powieści hetmanami byli Mikołaj Potocki i Marcin Kalinowski. Obaj ponieśli druzgocącą klęskę i dostali się do tatarskiej niewoli po bitwie pod Korsuniem w 1648 roku. Ich brak całkowicie zdezorganizował polskie dowodzenie.

Tabor – obóz wojskowy otoczony wozami ustawionymi w obronny czworobok. Kozacy przejęli tę taktykę i doprowadzili ją do perfekcji. Chmielnicki mistrzowsko wykorzystywał tabor jako ruchomą fortecę. W jego obrębie kozacka piechota uzbrojona w samopały była niezwykle trudna do pokonania przez samą kawalerię.

Buńczuk – symbol władzy dowódczej w wojskach tureckich, tatarskich i kozackich. Miała postać tyki z końskim ogonem lub kitą z włosia. Chmielnicki otrzymał buńczuk od chana krymskiego jako znak sojuszu i uznania. W powieści rekwizyt ten podkreśla orientalny charakter kozacko-tatarskiego obozu.

Sarmatyzm i obyczaje szlacheckie

Sarmatyzm – ideologia i styl życia polskiej szlachty XVII wieku. Opierała się na przekonaniu o wyjątkowości stanu szlacheckiego i rzekomym pochodzeniu od starożytnych Sarmatów. Sarmatyzm oznaczał umiłowanie złotej wolności, przepych, dewocję i ksenofobięNiechęć, wrogość lub strach wobec obcych i tego, co pochodzi z zagranicy.. Jan Onufry Zagłoba jest w powieści żywym uosobieniem sarmaty – łączy w sobie wszystkie wady i zalety tej kultury.

Kontusz i żupan – tradycyjny strój szlachecki. Żupan to długa suknia noszona przy ciele. Kontusz stanowił wierzchni kaftan z charakterystycznymi, rozciętymi rękawami odrzucanymi na plecy. Sienkiewicz poprzez opisy ubioru precyzyjnie informuje o statusie bohaterów. Kozacy i Tatarzy noszą zupełnie inne szaty niż polska szlachta.

Szabla i honor – w kulturze sarmackiej szabla była symbolem statusu wolnego szlachcica. Wyzwanie na pojedynek czy obraza wymagały zmycia plamy na honorze krwią. Doskonałym przykładem takiego starcia jest słynny pojedynek na szable między Michałem Wołodyjowskim a Jurko Bohunem.

Podjazd – oddział zwiadowczy wysyłany przed główne siły. Jego zadaniem było rozpoznanie terenu i sił nieprzyjaciela. Skrzetuski, jako doświadczony żołnierz kresowy, często dowodzi takimi misjami. Sceny podjazdów budują w powieści ogromne napięcie i dają bohaterom pole do wykazania się indywidualną odwagą.