cytaty

Złowróżbne znaki i narastający niepokój

Powieść otwiera słynne zdanie, które buduje napięcie i wprowadza czytelnika w mroczny klimat nadchodzącej wojny domowej. Sienkiewicz mistrzowsko operuje nastrojem grozy.

„Rok 1647 był to dziwny rok, w którym rozmaite znaki na niebie i ziemi zwiastowały jakoweś klęski i nadzwyczajne zdarzenia”

Zanim wybuchły otwarte walki, na UkrainieW XVII wieku nazwa ta oznaczała wschodnie tereny przygraniczne Rzeczypospolitej, głównie województwa kijowskie, bracławskie i czernihowskie. dało się wyczuć zbliżającą się katastrofę. Ludzie przekazywali sobie plotki, a atmosfera stawała się coraz bardziej duszna.

„(...) poczęły zrywać się jakieś szumy, jakoby zwiastuny burzy bliskiej; jakieś dziwne wieści przelatywały od sioła do sioła, od futoru do futoru, na kształt owych roślin, które jesienią wiatr po stepach żenie, a które lud perekotypolem zowie. W miastach szeptano sobie o jakiejś wielkiej wojnie, lubo nikt nie wiedział, kto i przeciwko komu ma wojować. Coś zapowiadało się wszelako. Twarze ludzkie stały się niespokojne”

Prawdziwe oblicze buntu ukazuje scena na SiczyGłówny ośrodek Kozaków niżowych, ufortyfikowany obóz położony na wyspach Dniepru za porohami.. Tłum pijanych Kozaków bezlitośnie morduje Tatarczuka i młodego Barabasza. To brutalne zderzenie z rzeczywistością rebelii.

„Tatarczuk nie stawiał oporu, jęczał tylko przeraźliwie, ale młody Barabasz począł bronić się ze straszną siłą. (...) Podarto na nim ubranie, wyrwano mu osełedecTradycyjna fryzura Kozaków zaporoskich w postaci długiego kosmyka włosów na czubku ogolonej głowy. z głowy, wybito oko, na koniec przygniecionemu do ściany złamano rękę. Wówczas padł. Oprawcy porwali go za nogi i wraz z Tatarczukiem wywlekli na majdan. (...) Kilka tysięcy ludzi rzuciło się na skazanych i darło ich w sztuki wyjąc i walcząc z sobą o przystęp do ofiar. Deptano ich nogami, wyrywano kawały ciała; ciżba tłoczyła się koło nich tym strasznym konwulsyjnym ruchem rozszalałych mas.”

Miłość Jana Skrzetuskiego i Heleny Kurcewiczówny

Wątek romansowy rozwija się błyskawicznie. Jan Skrzetuski zakochuje się w Helenie od pierwszego wejrzenia i szybko wyznaje jej uczucie.

„(...) na tak wielki fawor zarobić długą i wierną służbą pragnę i o to tylko proszę, abyś mnie imć panna przyjąć na ową służbę raczyła (...) – Ledwiem cię ujrzał, jużem o sobie zgoła zapomniał i widzę, że wolnemu dotąd żołnierzowi chyba w niewolnika zmienić się przyjdzie, ale taka widać wola boża. AfektW języku staropolskim silne uczucie, namiętność, najczęściej oznaczające gwałtowną miłość. jest jako strzała, która niespodzianie pierś przeszywa, i oto czuję jej grot, choć wczoraj sam bym nie wierzył, gdyby mi kto powiadał (...)”

Na drodze do szczęścia staje jednak Jurko Bohun. Chciwi opiekunowie dziewczyny planują oddać ją Kozakowi w zamian za majątek w Rozłogach.

„Oni ją chcą dać Bohunowi, by ją wziął i poniósł jako wilk jagnię, a ich w Rozłogach zostawił – bo Rozłogi jej, nie ich, po kniaziu Wasylu. On też Bohun to uczynić gotów, bo po komyszachGęste zarośla trzcinowe rosnące na bagnach i brzegach rzek na wschodnich stepach. więcej ma złota i srebra niżeli piasku w Rozłogach, ale ona ma go w nienawiści od pory, jak przy niej człowieka czekanem rozszczepił. Krew padła między nich i nienawiść wyrosła. Bóg jest jeden!”

Krótkie chwile radości kochanków są brutalnie przerywane przez wojnę. Ich powitania pełne są gwałtownych emocji.

„Wbiegłszy zdyszana i kraśna jak wiśnia, tchu prawie złapać nie mogła i tylko oczy śmiały się jej szczęściem i weselem. Skrzetuski skoczył jej ręce całować, a gdy kniahini dyskretnie wyszła, całował i usta, bo był człowiek porywczy. Ona też nie broniła się bardzo, czując, że niemoc opanowywa ją ze zbytku szczęścia i radości”

Wojenna pożoga, ucieczki i pojedynki

Przed wybuchem walk bohaterowie oddawali się typowym rozrywkom epoki. Pogoń za stadem żurawi z użyciem drapieżnego ptaka to obraz sielskiego życia, które wkrótce miało lec w gruzach.

„Dzielny ptak zmusił już tymczasem stado do podniesienia się w górę, potem sam wzbił się jak błyskawica jeszcze wyżej i zawisł nad nim. Żurawie zbiły się w jeden ogromny wir szumiący jak burza skrzydłami. (...) RarógGatunek dużego sokoła, używany dawniej w sokolnictwie do polowań na ptactwo. tymczasem krążył nad nimi. To zniżał się, to podnosił, jak gdyby wahał się runąć na dół, gdzie na pierś jego czekało sto ostrych dziobów. (...) Nagle, zamiast rzucić się na stado, pomknął jak strzała w dal i wkrótce zniknął za kępami drzew i oczeretów”

Powieść obfituje w dynamiczne opisy starć. Sienkiewicz świetnie oddaje chaos walki, co widać w scenie obrony czajekDługa, wąska i zwrotna łódź wiosłowo-żaglowa używana przez Kozaków zaporoskich do wypraw wojennych. przez Skrzetuskiego na Dnieprze.

„Dymy, spędzone ruchem masy ciał, rozproszyły się nagle i odsłoniły oczom dwie czajki namiestnika pokryte czarniawym tłumem Tatarów, niby dwa trupy końskie rozdzierane przez stada wilków. Tłum ten parł, kotłował się, wył, wspinał, zdawał się walczyć sam z sobą i ginął. Kilkunastu semenówKozacy rejestrowi pełniący służbę wojskową na żołdzie Rzeczypospolitej lub w prywatnych oddziałach magnackich. dawało jeszcze odpór, a pod masztem stał pan Skrzetuski, z zakrwawioną twarzą, ze strzałą utkwioną aż po brzechwę w lewym ramieniu, i bronił się z wściekłością.”

Wojna wymuszała drastyczne decyzje. Aby ukryć tożsamość Heleny podczas ucieczki przed Bohunem, Jan Onufry Zagłoba zmuszony był obciąć jej warkocze.

„(...) podniosła się żywo i natychmiast krótko obcięte włosy rozsypały się czarnym koliskiem koło jej twarzy, na którą biły rumieńce wstydu, bo w owych czasach ucięcie warkocza dziewczynie poczytywano za hańbę wielką, więc była to z jej strony ciężka ofiara, którą z konieczności tylko przenieść mogła”

Jedną z najbardziej zapadających w pamięć scen jest pojedynek Michała Wołodyjowskiego z Bohunem. Opanowanie małego rycerza kontrastuje tu z furią Kozaka.

„Furia watażkiDowódca oddziału kozackiego, często działający na własną rękę, przywódca zbrojnej watahy. wzrastała; ogarniał go dziki szał bojowy - i parł przed sobą Wołodyjowskiego jak huragan - a mały rycerz cofał się ciągle i tylko się bronił. Wyciągnięta jego prawica nie poruszała się prawie wcale, dłoń tylko sama zataczała bez ustanku małe, ale szybkie jak myśl półkola i chwytał szalone cięcia Bohunowe, ostrze podstawiał pod ostrze, odbijał i znów się zasłaniał, i jeszcze się cofał, oczy utkwił w oczach Kozaka i śród wężowych błyskawic wydawał się spokojny, jeno na policzki wystąpiły mu plamy czerwone”

Rozpacz, siła przyjaźni i szczęśliwy finał

Wojna przynosi bohaterom ogromne cierpienie. Skrzetuski, przekonany o śmierci ukochanej, wpada w stan całkowitego odrętwienia.

„Opuściła go przytomność. Nie wydał ani jęku. Po chwili, ręce na kolanach wsparłszy, głowę spuścił i pozostał w nieruchomej postawie, tak że mogło się zdawać, że usnął. Jakoż jeśli nie usnął, to odrętwiał – i przez głowę zamiast myśli przelatywały mu tylko niejasne obrazy”

Tragedia dotyka również Zagłobę. Stary szlachcic, zazwyczaj pełen humoru, po stracie przybranej córki zmienia się nie do poznania. Wołodyjowski relacjonuje to Longinusowi Podbipięcie.

„- Imaginuj sobie waćpan (...) że ten człowiek tak się w jednej godzinie zmienił, jakoby o dwadzieścia lat postarzał. Tak wesoły, taki mowny, tak obfity w fortele, że samego UlissesaŁacińskie imię Odyseusza, mitycznego króla Itaki, symbolu sprytu i przebiegłości. w nich przewyższał, dziś pary z gęby nie puści, jeno po całych dniach drzemie, na starość narzeka i jakoby przez sen mówi. Wiedziałem to, że on ją kochał, alem się nie spodziewał, żeby do tego stopnia”

Finał powieści przynosi jednak ulgę. Wyczerpany po obronie Zbaraża Skrzetuski wreszcie spotyka żywą Helenę. Scena ta stanowi emocjonalną kulminację utworu.

„Głowa zwisła mu na piersi i nie mógł już iść, i opadł na kolana przy stopniach kolaski. Lecz w chwilę później silne a słodkie ramiona Kurcewiczówny podtrzymywały osłabłą i wynędzniałą głowę rycerza. Zagłoba zaś widząc zdumienie pani sandomierskiej wołał:
- To Skrzetuski, bohater ze Zbaraża ! On to się przedarł przez nieprzyjaciół, on ocalił wojska, księcia, całą Rzeczpospolitą! Niech im Bóg błogosławi i niech żyją!”