„Ogniem i mieczem” a „Potop” – ewolucja bohatera sienkiewiczowskiego
Trylogia Henryka Sienkiewicza ukazuje wyraźną ewolucję w kreowaniu głównego bohatera literackiego. Jan Skrzetuski z „Ogniem i mieczem” uosabia statyczny ideał rycerza bez skazy, który zawsze postępuje zgodnie z honorem. Z kolei Andrzej Kmicic w „Potopie” przechodzi głęboką przemianę psychologiczną, odkupując swoje winy i zdradę heroiczną walką o ojczyznę.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Dwie wizje rycerza w Trylogii
TrylogiaCykl trzech powieści historycznych Henryka Sienkiewicza: „Ogniem i mieczem”, „Potop” i „Pan Wołodyjowski”. to trzy odsłony jednego wielkiego eksperymentu z bohaterem. Jan Skrzetuski i Andrzej Kmicic walczą w tej samej epoce. Służą tej samej Rzeczypospolitej. Obaj przeżywają wielką miłość. Zestawienie ich portretów ujawnia zmianę w warsztacie pisarza. Między 1884 a 1886 rokiem Sienkiewicz całkowicie przebudował swój pogląd na powieściową cnotę.
„Ogniem i mieczem” oraz „Potop” łączy wspólna struktura fabularna. Mamy szlachcica-żołnierza, zagrożoną ukochaną oraz motyw rozpadu i odbudowy państwa. Różni je fundamentalne założenie. Pisarz testuje, czy bohater musi być idealny od pierwszej sceny, czy może zasłużyć na szacunek czytelnika dopiero przez bolesny upadek.
Co łączy Skrzetuskiego i Kmicica?
Żołnierz na służbie ojczyzny
Skrzetuski to rotmistrzDowódca chorągwi jazdy w dawnym wojsku polskim. w służbie Jeremiego Wiśniowieckiego. Jest człowiekiem na właściwym miejscu, pozbawionym wewnętrznych wątpliwości. Kmicic startuje jako chorąży orszańskiUrząd ziemski w Wielkim Księstwie Litewskim; Kmicic nosił ten tytuł w „Potopie”., dowódca własnej, dość samowolnej zgrai. Obaj definiują siebie przez wojnę i przynależność do konkretnego regimentu.
Skrzetuski służy władzy moralnie niepodważalnej w realiach powieści – Wiśniowieckiemu jako obrońcy Kresów. Kmicic na początku staje po stronie szwedzkiego najeźdźcy, wiążąc się z Januszem Radziwiłłem. Mimo to obaj realizują ostatecznie wzorzec miles christianusZ łaciny „żołnierz chrześcijański”; topos rycerza walczącego w obronie wiary i ojczyzny.. Walczą nie tylko szablą, ale i sumieniem.
Wielka miłość jako motor działania
Helena Kurcewiczówna i Oleńka Billewiczówna pełnią symetryczne role. Napędzają fabułę. Przez nie bohaterowie podejmują decyzje sprzeczne z wojskową logiką. Skrzetuski zgłasza się na niebezpieczną misję poselską na Sicz, aby przy okazji ułatwić sobie małżeństwo z Heleną. Ten krok natychmiast wikła go w wir powstania.
Kmicic daje się porwać uczuciu do Oleńki. Dziewczyna jako pierwsza odrzuca go publicznie, gdy poznaje jego zbrodnicze wybory. W „Ogniem i mieczem” miłość Skrzetuskiego pozostaje nieskazitelna. W „Potopie” uczucie wymusza przemianę. Oleńka nie wróci do Kmicica, dopóki ten nie zmyje z siebie hańby.
Motyw miłości ratującej duszę bohatera to wyraźne nawiązanie do tradycji romantycznej. Sienkiewicz połączył pozytywistyczny obowiązek wobec ojczyzny z romantycznym schematem przemiany wewnętrznej pod wpływem kobiety.
Przyjacielska drużyna jako tło
Sienkiewicz buduje wokół głównego bohatera stałą figurę literacką – kompanię przyjaciół. Zagłoba, Wołodyjowski i Podbipięta towarzyszą Skrzetuskiemu. W „Potopie” to właśnie Zagłoba, Wołodyjowski i sami bracia Skrzetuscy stają się sędziami Kmicica. Drużyna stanowi moralny barometr. Gdy dawni wrogowie akceptują Kmicica pod przybranym nazwiskiem Babinicz, czytelnik otrzymuje sygnał o jego zrehabilitowaniu.
Chaos Rzeczypospolitej
Powstanie ChmielnickiegoBunt Kozaków na Ukrainie w latach 1648–1657 pod wodzą Bohdana Chmielnickiego. i potop szwedzkiNajazd Szwecji na Rzeczpospolitą w latach 1655–1660, charakteryzujący się masowymi grabieżami. to strukturalna analogia. Oba kryzysy stawiają rycerzy w sytuacji skrajnej. Normalne reguły honoru przestają działać. Podczas oblężenia Zbaraża nie ma miejsca na turniejową etykietę. W czasie szwedzkiej okupacji granica między zdradą a roztropnością rozmywa się błyskawicznie.
Fundamentalne różnice w kreacji postaci
Bohater statyczny kontra dynamiczny
Skrzetuski od pierwszej do ostatniej strony jest taki sam. Reprezentuje wierność, powściągliwość i odwagę. Nie popełnia błędów moralnych. Jego chwilowa słabość po utracie Heleny kończy się szybkim powrotem do służby. Czytelnik śledzi jedynie potwierdzanie gotowej tezy o wzorcowym rycerzu.
Kmicic to klasyczny bohater dynamicznyPostać literacka, która w toku akcji przechodzi głęboką przemianę wewnętrzną i zmienia swoje postępowanie.. Zaczyna od spalenia Wołmontowicz i rzezi szlachty. Potem składa przysięgę zdrajcy Radziwiłłowi i strzela do rodaków. Dopiero odrzucenie przez bliskich, obrona Jasnej Góry i ocalenie króla Jana Kazimierza składają się na jego powrót do społeczeństwa. Sienkiewicz poświęca setki stron na udowodnienie, że człowiek uwikłany w zło może się odbudować. Skrzetuski takiej ceny nie płaci.
Stosunek do autorytetu
Skrzetuski nigdy nie stawia własnego sądu ponad rozkazem Wiśniowieckiego. Bezwzględna lojalność jest tu najwyższą cnotą. Kmicic działa wbrew rozkazom, wbrew opinii szlachty laudańskiejZaściankowa szlachta z okolic rzeki Laudy na Litwie, w powieści wierna rodowi Billewiczów. i wbrew samej Oleńce.
Paradoksalnie to krnąbrność ratuje Kmicicowi życie i honor. Samotna ochrona króla w górskim wąwozie czy wysadzenie szwedzkiej kolubryny to akty skrajnego indywidualizmu. W „Potopie” sumienie jednostki ma prawo wyprzedzić rozkaz zbiorowości. W „Ogniem i mieczem” taka myśl w ogóle nie istnieje.
Funkcja błędu w narracji
W pierwszej części Trylogii błędy popełniają wyłącznie antagoniści. Bohun porywa Helenę, Chmielnicki topi kraj we krwi. Skrzetuski stoi po jasnej stronie. W „Potopie” wina leży po stronie protagonisty. Kmicic pali, morduje i służy wrogom ojczyzny. Dopiero przyznanie się do winy nadaje sens całej powieści.
Znaczenie ewolucji bohatera
Trylogia nie jest jednolitym pomnikiem polskiego rycerstwa. To zapis poszukiwań Sienkiewicza. W „Ogniem i mieczem” pisarz stworzył postać-wzorzec, całkowicie bezpieczną i ukształtowaną. Dwa lata później zaryzykował. Pokazał, że patriotyzm może być efektem długiej drogi przez wstyd.
Zmieniła się też funkcja pisania ku pokrzepieniu sercHasło literatury pozytywistycznej, której celem było budzenie nadziei i patriotyzmu w zniewolonym narodzie.. Pokrzepienie Skrzetuskim to pocieszenie przez idealizację. Pokrzepienie Kmicicem daje nadzieję przez przykład realnej przemiany. Literatura pozytywistycznaNurt w literaturze polskiej po upadku powstania styczniowego, stawiający na realizm, pracę u podstaw i użyteczność społeczną. zyskała tu psychologiczną głębię. Czytelnik dowiaduje się, że nie trzeba być doskonałym od urodzenia, aby zasłużyć na miejsce w historii.
Jak wykorzystać ten motyw w wypracowaniu?
Poniższe sformułowania świetnie sprawdzą się w rozprawce maturalnej jako gotowe tezy porównawcze:
- O ile Skrzetuski w „Ogniem i mieczem” jest bohaterem statycznym, którego cnoty jedynie potwierdzają się w kolejnych próbach, o tyle Kmicic przechodzi w „Potopie” pełen łuk przemiany.
- Sienkiewicz, konstruując postać Skrzetuskiego, operuje modelem rycerza bez skazy. W „Potopie” zastępuje ten model postacią, której wiarygodność moralna wynika z wcześniejszego upadku.
- Zestawienie obu bohaterów ujawnia ewolucję poetyki Sienkiewicza – od literatury jako lustra idealnego wzorca do opowieści o możliwości odkupienia win.