Literatura polska - pisarze i poeci polskiego romantyzmu

Polscy powieściopisarze doby romantycznej

XIX wiek to czas wielkiej ekspansji powieści. W Europie powstają arcydzieła Honoriusza Balzaka, Stendhala, Waltera Scotta czy Edgara Allana Poe. W Polsce epoka wielkich form narracyjnych nastanie dopiero po klęsce powstania styczniowegoZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku, którego upadek wyznacza koniec romantyzmu w Polsce., gdy do głosu dojdzie pozytywizmEpoka literacka następująca po romantyzmie, stawiająca na pracę u podstaw i realizm.. Już w romantyzmie pojawiają się jednak wybitni prozaicy, którzy przygotowują grunt dla swoich następców.

Józef Ignacy Kraszewski (1812–1887) to jeden z najpłodniejszych pisarzy w historii polskiej literatury. Jego imponujący dorobek obejmuje powieści, poezje, dramaty i publicystykę. Kraszewski jako pierwszy nadał życiu chłopa pańszczyźnianegoRolnik przypisany do ziemi, zmuszony do darmowej pracy na rzecz właściciela majątku. rangę pełnoprawnego tematu literackiego. Zostawił po sobie dzieła o ogromnej rozpiętości tematycznej:

• Ulana (1842), Budnik (1847) – powieści z cyklu ludowego;
• Powieść bez tytułu (1854), Metamorfozy (1859) – utwory o zacięciu filozoficznym;
• Zygmuntowskie czasy (1846) – wybitna przedpowstaniowa powieść historyczna;
• Dziecię Starego Miasta (1863), Dziadziunio (1869) – proza związana z powstaniem styczniowym;
• Stara baśń. Powieść z XI wieku (1876) – pierwsza część monumentalnego cyklu opowiadającego historię Polski od czasów pogańskich do XVIII wieku;
• Trylogia saska: Hrabina Cosel, Brühl, Z siedmioletniej wojny.

Kraszewski był również autorem romantycznych dzienników podróży. W Wspomnieniach Polesia, Wołynia i Litwy (1840) oraz Wspomnieniach Odessy, Jedysanu i Budżaku (1846) utrwalił krajobrazy i obyczaje dawnych Kresów.

Józef Korzeniowski (1797–1863) uchodzi za najwybitniejszego realistęNurt w literaturze dążący do obiektywnego i wiernego odtworzenia rzeczywistości. polskiego romantyzmu. W jego prozie widać balzakowską pasję do opisywania ludzi, budowli, kostiumów i pejzaży. Korzeniowski bronił tradycji szlacheckiej, religijności i antyracjonalizmu. Nie stronił od dydaktyzmuDążenie do kształtowania postaw moralnych i społecznych czytelnika poprzez literaturę., ale robił to z dużym wyczuciem. Jego najważniejsze powieści to Spekulant (1846), Kollokacja (1847) oraz Krewni (1856). Pisał także dramaty, z których największy rozgłos zdobyli Karpaccy górale (1843).

Ludwik Sztyrmer (1809–1886) zapisał się w historii jako prekursor prozy psychologicznejOdmiana powieści skupiająca się na analizie przeżyć wewnętrznych i stanów mentalnych bohaterów.. W cyklu o Pantoflu (Powieści nieboszczyka Pantofla, 1844; Pantofel, 1841) oraz w utworze Frenofagiusz i Frenolesty (1843) badał problem szaleństwa. Swoje książki publikował pod kobiecym pseudonimem Eleonora Sztyrmer. Jako wysoki rangą oficer uważał, że nie wypada mu pisać o obłąkanych pod własnym nazwiskiem. Sam tłumaczył ten wybór słowami:

Są tak dziwne charaktery, że filozof pogardzi nimi, a kobieta je ogarnie i oceni.

Henryk Rzewuski (1791–1866) zasłynął trzytomową powieścią Listopad. Romans historyczny z drugiej połowy wieku XVIII (1845–1846). Fabuła opiera się na losach dwóch braci rozdzielonych w dzieciństwie. Jeden dorasta wśród tradycyjnej szlachty ziemiańskiej, drugi w środowisku zapatrzonej w Zachód arystokracji. Rzewuski ukazuje, jak wychowanie kształtuje człowieka. Tłem dla prywatnego dramatu są burzliwe wydarzenia historyczne: konfederacja radomska i konfederacja barskaZbrojny związek szlachty polskiej z lat 1768–1772, skierowany przeciwko Rosji i królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu..

Narcyza Żmichowska (1819–1876), pisząca pod pseudonimem Gabryella, była zbuntowaną wychowanką Klementyny z Tańskich Hoffmanowej. Odrzuciła konserwatywne poglądy swojej mentorki i stała się liderką pierwszego pokolenia polskich emancypantekKobiety walczące o równouprawnienie, dostęp do edukacji i niezależność finansową w XIX wieku.. Wokół niej skupiło się grono entuzjastek – kobiet domagających się prawa do rozwoju intelektualnego i swobodnego wyboru partnera.

Najgłośniejszym dziełem Żmichowskiej jest powieść Poganka. To mroczna historia Beniamina, opętanego miłością do demonicznej Aspazji. Mężczyzna dąży do realizacji swojego ideału uczucia, nie licząc się z konsekwencjami. Autorka zadaje tu fundamentalne pytania o naturę rzeczywistości, odpowiedzialność artysty za sztukę oraz miejsce antycznych ideałów w nowożytnym świecie.

Polscy poeci doby romantyzmu

Wincenty Pol (1807–1872) to uczestnik powstania listopadowegoZryw niepodległościowy z lat 1830–1831, którego upadek zapoczątkował Wielką Emigrację. i Wiosny LudówSeria rewolucji i zrywów narodowych, która przetoczyła się przez Europę w latach 1848–1849.. Przez współczesnych bywał nazywany czwartym wieszczem. Skupiał się na tematyce narodowej i patriotycznej. Był nie tylko literatem, ale też wybitnym naukowcem – profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, uznawanym za ojca nowożytnej geografii polskiej. Jego najważniejsze dzieła to:

• Pieśni Janusza (1833) – liryczny pamiętnik walk powstańczych. Wędrowny śpiewak Janusz opowiada o chwale i hańbie żołnierzy prostym, zrytmizowanym językiem. Wiele z tych tekstów (np. Krakusy, Śpiew z mogiły) weszło do obiegu jako bezimienne pieśni patriotyczne.
• Pieśń o ziemi naszej (1843) – poemat będący hołdem dla ojczystego krajobrazu. Narrator, człowiek z ludu, oprowadza czytelnika po polskich ziemiach.
• Obrazy z życia i podróży (1846) – diariusz z wypraw po Tatrach.
• Mohort (1840–1852) – poemat gloryfikujący dawny etos rycerstwa kresowego.

Kornel Ujejski (1823–1897) reprezentował drugie pokolenie romantyków. Związany ze Lwowem, tworzył poezję mocno zaangażowaną politycznie. Napisał Maraton – wezwanie do walki o niepodległość ubrane w kostium starożytny. Jego najsłynniejszym dziełem są Skargi Jeremiego (1847), cykl operujący symboliką biblijną. Znalazł się tam Chorał – zbiorowa modlitwa będąca reakcją na rabację galicyjskąKrwawe wystąpienie chłopów w Galicji w 1846 roku, skierowane przeciwko szlachcie i dworom..

Wyraża patriotyczny ból poety w obliczu wydarzeń powstania chłopskiego 1846, prowadząc od rozpaczy i zachwiania wiary w opiekę Bożą do optymistycznej, z akcentami mesjanistycznymiPogląd przypisujący jednostce lub narodowi (np. Polsce) misję zbawienia ludzkości poprzez własne cierpienie., wizji „wielkiego boju” pod wodzą archanioła i ostatecznego zwycięstwa. Wyjątkowe znaczenie osiągnął „Chorał” dzięki interpretacji „okropnych dziejów” jako wyniku prowokacji władz zaborczych.

Teofil Lenartowicz (1822–1893) i Władysław Syrokomla (1823–1862) to dwaj poeci, którzy najpełniej zrealizowali romantyczny postulat zwrotu ku ludowości. Lenartowicz nazywał siebie lirnikiem mazowieckim. Kultura wiejska była dla niego źródłem wartości moralnych i estetycznych. Wydał m.in. Lirenkę (1855) i Piosnki wiejskie dla ochronek (1861). Był również utalentowanym rzeźbiarzem.

Syrokomla (właściwie Ludwik Kondratowicz) przyjął pozę lirnika wioskowego. Posługiwał się językiem prostym, wręcz zgrzebnym. W jego twórczości dominuje gawęda wierszem (Janko Cmentarnik, Pocztylion). W przeciwieństwie do popularnej gawędy szlacheckiej, Syrokomla tworzył gawędy ludowe, wykazując głęboką solidarność z chłopami. W tomie Poezje ostatniej godziny (1861) opublikował Melodie z domu obłąkanych – cykl monologów pacjenta szpitala psychiatrycznego, stanowiący ostrą krytykę ówczesnego świata.

Lucjan Siemieński (1807–1877) to żołnierz, konspirator i tłumacz ballad skandynawskich. Należał do lwowskiej grupy Ziewonia. Wydał m.in. poemat profetyczny Trzy wieszczby (1841) oraz zbiór Podania i legendy polskie, ruskie i słowiańskie (1845).

Ryszard Berwiński (1819–1879) fascynował się słowianofilstwem. Jego Bogunka na Gople (1840) to utwór o wysokim stopniu synkretyzmu gatunkowegoŁączenie w jednym utworze cech różnych rodzajów i gatunków literackich (np. liryki, epiki i dramatu)., łączący balladę, pieśń i poemat historiozoficzny. Z kolei Don Juan Poznański (1844) to znakomita realizacja poematu dygresyjnegoUtwór fabularny, w którym narrator często przerywa akcję, by wygłosić osobiste refleksje lub żarty., parodiująca dzieło Byrona.

Gustaw Ehrenberg (1818–1895) miał niezwykłą biografię – był nieślubnym synem cara Aleksandra I i polskiej arystokratki. Życie poświęcił walce z caratem, za co spędził dwadzieścia lat na syberyjskim zesłaniu. W wierszu Szlachta z roku 1831 zapowiadał krwawą zemstę na przeciwnikach wolności.

Mieczysław Romanowski (1833–1863) to poeta epigonTwórca naśladujący styl i idee wybitnych poprzedników, tworzący w schyłkowej fazie danej epoki., pozostający pod silnym wpływem Mickiewicza i Słowackiego. Tworzył głównie poezję tyrtejskąLiryka patriotyczna wzywająca do walki w obronie ojczyzny, nazwa pochodzi od starożytnego poety Tyrtajosa., zagrzewającą do walki i głoszącą idee mesjanistyczne (np. Dziewczę z Sącza, 1861).

• 1839
  Cyganeria Warszawska

  Początek działalności pierwszej polskiej grupy artystycznej o charakterze bohemy.

• 1845
  Listopad

  Wydanie słynnej powieści historycznej Henryka Rzewuskiego.

• 1846
  Rabacja galicyjska

  Wydarzenia, które stały się bezpośrednią inspiracją dla "Chorału" Kornela Ujejskiego.

• 1876
  Stara baśń

  Publikacja pierwszej powieści z historycznego cyklu J.I. Kraszewskiego.

Cyganeria Warszawska

Cyganeria Warszawska to nieformalna grupa literacka działająca w latach 1839–1843. Powstała z inicjatywy Seweryna Filleborna. W jej skład wchodzili m.in. poeci Karol Brzozowski, Roman Zmorski, Włodzimierz Wolski oraz prozaicy Seweryn Zenon Sierpiński i Aleksander Niewiarowski (który w 1881 roku jako pierwszy użył nazwy „Cyganeria Warszawska”). Na spotkaniach grupy bywał także młody Cyprian Kamil Norwid.

„Cyganie” oddziaływali na społeczeństwo nie tylko sztuką, ale też prowokacją obyczajową. Manifestowali swój styl życia dziwacznym strojem i zachowaniem, stając się bohaterami miejskich anegdot. Ich bunt nie był jednak pustą pozą – stanowił jawny sprzeciw wobec norm narzuconych przez zaborcę. Choć nie mieli spisanego manifestu, łączyło ich kilka cech:

• tworzyli sztukę zaangażowaną ideowo, wyrażającą postawę patriotyczną;
• odcinali się od błahej literatury rozrywkowej;
• podkreślali wysoką godność twórcy, często eksponując konflikt poety z filisterską publicznością;
• podejmowali wyłącznie poważną problematykę egzystencjalną, narodową i społeczną.

Ważnym elementem tożsamości Cyganerii był zwrot ku wsi. Artyści chętnie opuszczali miasto „pałaców i kamienic”, by wędrować po mazowieckich dworach. Wyrażali w ten sposób romantyczną fascynację folkloremCałokształt kultury ludowej: wierzenia, pieśni, podania i obyczaje przekazywane ustnie.. Swoje utwory – głównie lirykę i krótkie formy prozaiczne – publikowali w prasie, między innymi we własnych pismach: „Nadwiślanin” (1841–1842) oraz „Jaskułka” (1843).