Słowniczek pojęć: filister, kołtun, dulszczyzna

Forma i gatunek dramatu

Tragifarsa to gatunek łączący elementy tragedii z farsą. Zapolska sama nadała swojej sztuce podtytuł „tragifarsa kołtuńska”. Los Hanki i Zbyszka jest autentycznie tragiczny, ale sposób, w jaki Aniela Dulska triumfuje nad otoczeniem, opiera się na grotesceKategoria estetyczna łącząca sprzeczności, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem. i wywołuje śmiech.

Dramat naturalistyczny skupia się na biologicznym i społecznym zdeterminowaniu postaci. Zgodnie z założeniami naturalizmuPrąd literacki ukazujący człowieka jako istotę zdeterminowaną przez biologię i środowisko., środowisko działa jak siła kształtująca ludzkie zachowania. Mieszkanie Dulskich to duszny mikrokosmosZamknięty, miniaturowy świat odzwierciedlający zasady rządzące większą całością., który dosłownie produkuje określone postawy. Zbyszko nie potrafi się zbuntować, ponieważ system matki całkowicie go wchłania.

Didaskalia w sztuce Zapolskiej są wyjątkowo rozbudowane i precyzyjne. Autorka dokładnie opisuje zmęczoną twarz Felicjana, specyficzny sposób chodzenia Dulskiej oraz zagracony wystrój salonu. Dzięki tym wskazówkom scenicznym wiemy, że mieszczańskie wnętrze ma być jednocześnie reprezentacyjne i przytłaczające.

Typ literacki zastępuje tu psychologicznie złożonego bohatera. Postaci reprezentują konkretną grupę społeczną lub mentalność. Dulska to uosobienie mieszczanki-hipokrytki, Felicjan to milczący konformista, a Juliasiewiczowa – cyniczna doradczyni. Zapolska celowo rezygnuje z psychologicznych niuansów na rzecz ostrej diagnozy społecznejLiteracka ocena stanu społeczeństwa, wskazująca jego wady i mechanizmy działania..

Świat przedstawiony i realia epoki

Mieszczaństwo na początku XX wieku utożsamiano z właścicielami kamienic i przedsiębiorstw. Dulska jest klasyczną przedstawicielką tej warstwy. Posiada nieruchomość, żyje z czynszów, a jej tożsamość buduje stan posiadania, nie wyznawane wartości.

Kamienica czynszowa to dla głównej bohaterki nie tylko sceneria wydarzeń. To główne źródło jej władzy i narzędzie kontroli. Dulska wyrzuca lokatorkę za próbę samobójczą, traktując mieszkańców jak swoich poddanych.

Służba domowa była całkowicie zależna finansowo i prawnie od pracodawców. Hanka staje się ofiarą podwójnie. Najpierw zostaje wykorzystana przez Zbyszka, a następnie materialnie upokorzona przez Dulską, która wypłaca jej pieniądze za romans jak odszkodowanie za zbitą wazę.

Galicja, czyli zabór austriackiZiemie polskie pod panowaniem Austro-Węgier, cieszące się w II połowie XIX w. swobodami narodowymi., to historyczne tło dramatu. Akcja rozgrywa się we Lwowie. Względna autonomia kulturalnaPrawo do swobodnego rozwijania własnej kultury, języka i edukacji w ramach obcego państwa. sprawiała, że tamtejsze mieszczaństwo było niezwykle konserwatywne, katolickie i silnie przywiązane do obyczajowej fasady.

Słownik postaw i mechanizmów zakłamania

Dulszczyzna to postawa życiowa oparta na kulcie pozorów i agresywnym konformizmie. Nie jest to wyłącznie wada jednostki, ale system wartości całej warstwy społecznej. Liczy się święty spokój, własność i opinia sąsiadów. Prawdziwa etyka w tym świecie nie istnieje.

Na to mamy cztery ściany i sufit, aby brudy swoje prać w domu i aby nikt o nich nie wiedział.

Filister to człowiek o wąskich horyzontach, skupiony wyłącznie na materialnym bezpieczeństwie. Brakuje mu wrażliwości na wyższe wartości. Felicjan Dulski to idealny przykład filistra: milczy, je, chodzi do pracy i nie protestuje. Jego świat wyczerpuje się na poziomie codziennej wygody.

Kołtuneria oznacza ciasny, zaściankowy sposób myślenia połączony z odrzucaniem inności. Kołtun wynosi własną przeciętność do rangi cnoty i atakuje każdego, kto z niej wykracza.

Narzędzia dulszczyzny

Świat lwowskiej kamienicy opiera się na kilku żelaznych zasadach, które pozwalają bohaterom trwać w moralnym letargu. Należą do nich:

• Hipokryzja – niezgodność między głoszonymi zasadami a rzeczywistym postępowaniem. Dulska wygłasza tyrady o szanowaniu domowego ogniska, a jednocześnie wymusza na synowej milczenie i kupuje milczenie służącej.
• Podwójna moralność – stosowanie różnych standardów oceny. Jedno prawo obowiązuje „na zewnątrz” (dobre imię), a inne „wewnątrz” (układy, kupowanie sumień). Romans Zbyszka z Hanką staje się problemem dopiero wtedy, gdy grozi skandalem.
• Konwenans – zbiór niepisanych reguł zachowania. Dla Dulskiej konwenans zastępuje moralność. Liczy się wyłącznie to, co widzi sąsiad.
• Konformizm – rezygnacja z własnych przekonań w imię spokoju. Zbyszko zaczyna dramat jako buntownik, a kończy jako człowiek wchłonięty przez system. Jego kapitulacja to ostateczna klęska indywidualizmuPoczucie niezależności i odrębności jednostki wobec grupy społecznej..

Zjawiska społeczne w dramacie

Zakłamanie społeczne to stan, w którym cała zbiorowość funkcjonuje na podstawie fałszywych wartości. Nikt nie przerywa tej fikcji, bo wszystkim opłaca się jej podtrzymywanie. Juliasiewiczowa doradza cynicznie, sąsiedzi milczą, Felicjan spaceruje na Kopiec Kościuszki we własnym salonie – wszyscy są współsprawcami systemu.

Pozytywizm mieszczański to postawa, w której pragmatyzmPostawa polegająca na realistycznym ocenianiu rzeczywistości i podejmowaniu działań przynoszących konkretne korzyści. i troska o majątek zastępują refleksję etyczną. Dulska jest paradoksalną dziedziczką haseł o pracy organicznejPozytywistyczne hasło wzywające do rozwoju gospodarczego i społecznego narodu.. Zarządza majątkiem i dba o rodzinę, ale jej działania służą wyłącznie utrwalaniu własnej władzy.

Emancypacja pojawia się w sztuce w formie szczątkowej. Mela Dulska jako jedyna reaguje na wydarzenia z autentycznym oburzeniem. Jej wrażliwość to zalążek emancypacyjnego myślenia, jednak w zderzeniu z machiną dulszczyzny dziewczyna jest skazana na marginalizację.