Uniwersalny charakter Moralności pani Dulskiej
Gabriela Zapolska stworzyła w swoim dramacie ponadczasowy portret ludzkiej obłudy, który wykracza poza ramy epoki młodopolskiej. Wykreowane przez nią pojęcie dulszczyzny na stałe weszło do języka potocznego jako synonim kołtunarii, skąpstwa i życia na pokaz. Tekst analizuje przyczyny niesłabnącej popularności sztuki, odwołując się do opinii krytyków literackich oraz współczesnych inscenizacji teatralnych.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Dulszczyzna jako zjawisko ponadczasowe
Pojęcie dulszczyzny przetrwało próbę czasu i wciąż doskonale opisuje otaczającą nas rzeczywistość. Gabriela Zapolska obdarzyła główną bohaterkę oraz jej rodzinę zestawem cech, które nie zestarzały się ani o dzień. Sztuka niesie uniwersalne przesłanie o charakterze społecznym, etycznym i psychologicznym. Ten ogromny potencjał dostrzegli już współcześni autorce krytycy.
Tadeusz Boy-Żeleński(1874–1941) – wybitny polski krytyk literacki, tłumacz literatury francuskiej i publicysta epoki Młodej Polski oraz dwudziestolecia międzywojennego. zestawił komediodramat Zapolskiej z najwybitniejszymi osiągnięciami Moliera. W szkicu „Polska «Komedia Ludzka»” pisał o autorce:
„Wstyd powiedzieć, ale ze wszystkich naszych współczesnych komediopisarzy ta baba ma może najbardziej męski chwyt, największą zdolność spojrzenia, najdalej posuniętą ekonomię scenicznego wyrazu i gestu. Od początku do końca, każde słowo jest potrzebne, każde jest na swoim miejscu, każde niesie; nie licząc tych – a jest ich bez liku – które iskrzą się samorodnym, nieodpartym dowcipem”.
Anatomia ludzkich przywar
Niesłabnąca popularność sztuki wynika z bezlitosnego obnażenia mechanizmów ludzkiej natury. Zapolska wzięła na warsztat wady znane od zarania dziejów: głupotę, pazerność, powierzchowność, zawiść i skąpstwo. Ciężar gatunkowy tych przewinień został sprytnie zrównoważony przez formę utworu.
Autorka ubrała gorzką prawdę w ramy komediodramatuGatunek dramatyczny łączący elementy komedii (humor, komizm sytuacji) z powagą dramatu (tragiczne losy bohaterów, dylematy moralne)., okraszając całość błyskotliwymi dialogami. To właśnie dzięki temu sale teatralne do dziś pękają w szwach. Śmiejemy się z Dulskich, choć w rzeczywistości śmiejemy się z samych siebie.
Krytyka postawy, nie tylko klasy społecznej
Badacze literatury przestrzegają przed spłycaniem wymowy dzieła wyłącznie do ataku na mieszczaństwoStan społeczny składający się z obywateli miast. W literaturze Młodej Polski często krytykowany za konserwatyzm, hipokryzję i brak wyższych aspiracji (tzw. filisterstwo).. Zamiarem Zapolskiej było napiętnowanie konkretnej postawy życiowej, a nie konkretnej grupy społecznej. Monopolu na hipokryzję nie mają przecież wyłącznie kamienicznicy z przełomu wieków.
Na każdym szczeblu drabiny społecznej można spotkać osoby łudząco podobne do Anieli Dulskiej. Potwierdza to badaczka literatury Irena Nowacka:
„«Dulskim» można być zawsze i wszędzie, cechy sportretowane przez Zapolską można odnaleźć w ludziach niezależnie od ich wykształcenia, majętności czy wieku. W tym sensie można zatem mówić – niestety – o wiecznej aktualności dramatu”.
Dulska we współczesnym teatrze
Najlepszym dowodem na uniwersalność tekstu są jego współczesne inscenizacje. Reżyserzy rzadko trzymają się dziś klasycznej, młodopolskiej scenografii. Z łatwością przenoszą akcję w realia XXI wieku, zmieniają kostiumy i rekwizyty, osadzając bohaterów w nowoczesnych apartamentowcach lub korporacjach.
„Moralność pani Dulskiej” doczekała się wielu adaptacji filmowych i telewizyjnych. W rolę tytułowej kołtunery wcielały się najwybitniejsze polskie aktorki, m.in. Alina Janowska, Anna Polony, a w filmie „Panie Dulskie” z 2015 roku w reżyserii Filipa Bajona – Krystyna Janda. To pokazuje, jak plastycznym i uniwersalnym materiałem dla twórców jest tekst Zapolskiej.
Mimo tych drastycznych zmian scenograficznych, sami Dulscy pozostają tacy sami. Ich motywacje, lęki przed opinią publiczną i moralna elastyczność idealnie rezonują z problemami współczesnego świata. Postawa zdiagnozowana przez Zapolską ponad sto lat temu okazała się całkowicie odporna na upływ czasu.