Romantyzm - nazwa, ramy czasowe, podział epoki
Romantyzm to epoka literacka, której nazwa wywodzi się od łacińskiego słowa oznaczającego teksty pisane w językach ludowych. W Polsce prąd ten rozwijał się w latach 1822–1863 i dzieli się na trzy wyraźne fazy, ukształtowane przez zrywy niepodległościowe. Na tle Europy, gdzie nowe idee wybuchły już pod koniec XVIII wieku, polska literatura romantyczna spóźniła się, ale szybko zyskała unikalny, narodowy charakter.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Skąd wzięła się nazwa epoki?
Ironiczny zbieg okoliczności sprawił, że epoce buntu i łamania klasycznych reguł patronuje wyraz etymologicznie związany z rzymskością. Słowo wywodzi się od łacińskiego romanus. W średniowieczu lingua romanaOkreślenie języków ludowych (romańskich), które wykształciły się z łaciny, używane w opozycji do oficjalnej łaciny klasycznej. oznaczała język nierzymski – ludowy, powstały z wymieszania łaciny z dialektami germańskimi i galickimi. Z czasem od nazwy języka utworzono określenie tekstów w nim pisanych. Romancą nazywano drobny utwór, a romantami – obszerne opowieści o niezwykłych, fantastycznych i awanturniczych przygodach.
Przymiotnik romantyczny oznaczał początkowo tyle, co romansowy: dziwaczny, malowniczy, niecodzienny. Kojarzono go z posępnym, groźnym pejzażem. Jako terminu historycznoliterackiego użyto go po raz pierwszy w XVII-wiecznej Anglii. Określano tak literaturę nowożytną (średniowieczną i renesansową), stojącą w opozycji do antyku. Do grona twórców romantycznych zaliczono wtedy Torquata Tassa, Ludovica Ariosta i Williama Szekspira. Z czasem popularna stała się dychotomiaPodział na dwie wzajemnie wykluczające się części, w tym przypadku: sztuka antyczna kontra nowożytna. antyk – romantyczna nowożytność, promowana m.in. przez Augusta Wilhelma Schlegla.
Początkowo słowo to niosło negatywne skojarzenia. Johann Wolfgang von Goethe podsumował to słynnym zdaniem:
Klasyczne jest to, co zdrowe, romantyczne to, co chore.
Dopiero w latach trzydziestych XIX wieku termin ostatecznie ustabilizował się jako oficjalna nazwa wielkiego prądu umysłowego i literackiego.
Ramy czasowe w Europie i korzenie prądu
Romantyzm europejski to epoka przełomu XVIII i XIX wieku. Trwał od lat 80. XVIII wieku do lat 40. XIX wieku. Powstał na fali ruchów wolnościowych, czerpiąc z ideałów Wielkiej Rewolucji FrancuskiejZryw społeczny z lat 1789–1799, który obalił monarchię absolutną we Francji i przyniósł hasła wolności, równości i braterstwa.. W Anglii rozwijał się na bazie ruchu czartystówMasowy ruch polityczny robotników w Wielkiej Brytanii w latach 1836–1848, domagający się praw wyborczych., a w Rosji towarzyszył buntowi dekabrystówRosyjscy rewolucjoniści ze sfer szlacheckich, którzy w grudniu 1825 roku zorganizowali nieudane powstanie przeciwko caratowi.. Największy wpływ na literaturę europejską wywarł romantyzm niemiecki (Goethe, Friedrich Schiller, bracia Schlegel) oraz angielski (Walter Scott, George Gordon Byron).
Zanim w 1822 roku romantyzm wybuchł w Polsce, grunt pod nową epokę przygotowały dwa wcześniejsze nurty, rozbijające sztywne zasady oświeceniowego klasycyzmuPrąd literacki oświecenia, oparty na racjonalizmie, harmonii, jasności stylu i naśladowaniu wzorców antycznych.. Zmiany napędzała też kultura popularna – w teatrach grywano dramy pełne grozy i melodramatyzmu, łamiąc zakaz łączenia stylu wysokiego z niskim.
Nurt propagujący uczuciowy stosunek do świata. Krytykował sztuczne konwenanse, nobilitował naturę i autentyczne relacje. Opierał się na empiryzmiePogląd filozoficzny głoszący, że głównym źródłem poznania jest doświadczenie. i sensualizmiePogląd, według którego wszelka wiedza pochodzi z wrażeń zmysłowych.. Główni przedstawiciele w Polsce to Franciszek Karpiński oraz Julian Ursyn Niemcewicz (autor Śpiewów historycznych z 1816 r.).
Zestaw tendencji z drugiej połowy XVIII wieku. Odrzucał sztywne reguły twórczości, postulował oryginalność, dowartościowywał wyobraźnię i geniusz. Przejawiał się zainteresowaniem folklorem i historią. W Polsce czerpał z europejskiego osjanizmuNurt literacki inspirowany rzekomo celtyckimi pieśniami Osjana, charakteryzujący się mglistym, melancholijnym nastrojem..
Podział epoki w Polsce
Polski romantyzm rozwijał się w specyficznych warunkach politycznych – pod zaborami. Tradycyjnie dzieli się go na trzy fazy, których granice wyznaczają narodowe zrywy.
- 1822Wczesny romantyzm
Wydanie pierwszego tomu Poezji Adama Mickiewicza otwiera epokę.
- 1830Faza szczytowa
Wybuch powstania listopadowego i początek Wielkiej Emigracji.
- 1849Faza schyłkowa
Śmierć Juliusza Słowackiego i Fryderyka Chopina rozpoczyna czas epigonów.
- 1863Koniec epoki
Wybuch powstania styczniowego ostatecznie zamyka romantyzm w Polsce.
1. Faza wczesnego romantyzmu (1822–1830)
To czas kształtowania się nowego światopoglądu. Już w 1820 roku Adam Mickiewicz napisał Odę do młodości i Pieśń filaretów. Choć formalnie tkwiły one jeszcze w poetyce klasycystycznej (odwołania do mitologii, język oświecenia), niosły już romantyczne hasła: kult młodości, braterstwo i wiarę w siłę wspólnoty.
Przełom nastąpił w 1822 roku wraz z publikacją I tomu Poezji Mickiewicza. Znalazły się tam dwa manifesty: cykl Ballady i romanse oraz wstęp O poezji romantycznej. Mickiewicz zażądał miejsca dla pieśni gminnejLudowa twórczość ustna, traktowana przez romantyków jako skarbnica narodowej tożsamości i prawdy o świecie., postulował oryginalność i narodowy charakter sztuki. Na szczycie literackiej hierarchii postawił starożytność grecką, średniowiecze i Szekspira, detronizując wzorce francuskie.
W żywej dyskusji o kształcie nowej literatury brali udział m.in. Maurycy Mochnacki, Antoni Malczewski, Kazimierz Brodziński i Stefan Witwicki. Najważniejsze dzieła tej fazy to:
- Adam Mickiewicz: Ballady i romanse (1822), Grażyna (1823), Dziady cz. II i IV (1823), Sonety krymskie (1826), Konrad Wallenrod (1828)
- Antoni Malczewski: Maria (1825)
- Seweryn Goszczyński: Zamek kaniowski (1828)
- Maurycy Mochnacki: O duchu i źródłach poezji w Polszcze (1825)
2. Faza szczytowa romantyzmu (1830–1849)
Upadek powstania listopadowego brutalnie podzielił polską literaturę na nurt emigracyjny i krajowy. Tysiące Polaków – w tym szlachta, żołnierze, politycy i najwybitniejsi artyści – opuściło ojczyznę, tworząc Wielką EmigracjęMasowy wyjazd polskiej inteligencji na zachód Europy (głównie do Paryża) po upadku powstania listopadowego w 1831 roku.. Głównym ośrodkiem polskiego życia kulturalnego stał się Paryż.
To właśnie na emigracji, w zaledwie kilka lat po upadku powstania, powstały absolutnie najważniejsze dzieła polskiego romantyzmu. Mickiewicz napisał Dziady cz. III oraz Pana Tadeusza, Juliusz Słowacki stworzył Kordiana, a Zygmunt Krasiński Nie-Boską komedię. Ta erupcja sił twórczych wygasła w kolejnym dziesięcioleciu.
W tym samym czasie w kraju triumfy święcił komediopisarz Aleksander Fredro (Śluby panieńskie, Zemsta). Rozwijało się też powieściopisarstwo obyczajowe i historyczne. Swoją gigantyczną karierę literacką rozpoczynał Józef Ignacy Kraszewski (autor m.in. Ulany, a w późniejszych latach Starej baśni). Tworzyli również Józef Korzeniowski i Henryk Rzewuski.
3. Faza schyłkowa romantyzmu (1849–1863)
Ostatni etap epoki to czas epigonówTwórcy naśladujący styl i idee wybitnych poprzedników, tworzący w epoce, która w naturalny sposób już wygasa.. Najwięksi wieszczowie już nie żyli lub zamilkli. W literaturze krajowej nie pojawiały się nowe, ożywcze tendencje. Tworzyli pisarze mniejszego formatu, tacy jak Teofil Lenartowicz, Wincenty Pol, Władysław Syrokomla czy Karol Ujejski.
Wyjątkiem na tym tle była rewolucyjna, wyprzedzająca swój czas twórczość Cypriana Kamila Norwida. Przebywający na emigracji poeta nie znalazł jednak zrozumienia u współczesnych. Jego trudny, intelektualny styl został odkryty i doceniony dopiero kilkadziesiąt lat później, przez twórców Młodej PolskiEpoka literacka (1890–1918), która odrzuciła pozytywistyczny utylitaryzm i na nowo odkryła twórczość Norwida..