Romantyzm - literatura francuska, angielska i rosyjska

Literatura francuska

Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) - pisarz, filozof i pedagog działający w dobie oświeceniaEpoka literacka i filozoficzna XVII-XVIII w., opierająca się na kulcie rozumu, nauki i postępu. Bezpośrednio poprzedzała romantyzm., którego myśl stała się fundamentem sentymentalizmuNurt literacki XVIII w. eksponujący uczucia, wrażliwość i kontakt z naturą jako wartości nadrzędne wobec rozumu.. Dla romantyków szczególnie inspirująca okazała się jego powieść Nowa Heloiza (1761). Wizja miłości jako „związku dusz" została przejęta i rozwinięta przez pisarzy romantycznych.

François-René de Chateaubriand (1768-1848) - francuski pisarz i polityk, wróg rewolucji, uważany za ojca romantyzmu francuskiego - choć sam nie chciał być utożsamiany z tym kierunkiem. Jako autor opowiadania René stworzył nowy typ bohatera romantycznego: przywiązanego do samotności, obdarzonego wybujałą wyobraźnią, nawiedzanego przez myśli samobójcze i dojmujące uczucie pustki. Od imienia tytułowego bohatera powstała nazwa tej postawy - reneizmPostawa bohatera romantycznego charakteryzująca się melancholią, poczuciem pustki, niemożnością spełnienia i ucieczką w samotność. Wywodzi się od René Chateaubrianda..

Victor Hugo (1802-1885) - jeden z najważniejszych pisarzy w historii literatury francuskiej. To jego przedmowa do dramatu Cromwell (1827) uznawana jest za pierwszy manifest francuskiego romantyzmu. Hugo wyłożył w niej fundament pod nowy gatunek literacki - dramat romantycznyGatunek teatralny epoki romantyzmu, odrzucający klasyczne zasady trzech jedności, łączący wzniosłość z groteską, historię z filozofią..

Dramat jest poezją wszechstronną. Oda i epopeja zawierają dramat jedynie w zalążku. On je zawiera obie już rozwinięte, on je obie streszcza i obejmuje. (…) Gdyby nas zapytano o zdanie, jaki powinien być styl dramatu, życzylibyśmy sobie, aby wiersz był swobodny, bezpośredni, rzetelny, zdolny śmiało wszystko wypowiedzieć bez pruderii, wszystko wyrazić bez przesady; przechodzący z łatwością od komedii do tragedii, od wzniosłości do groteski, na przemian rzeczowy i poetycki, zarazem kunsztowny i natchniony, głęboki i zaskakujący, hojny i prawdziwy.

Wzorem dla romantycznego dramaturga miała być - według Hugo - twórczość Szekspira. W swoim manifeście postulował, by dramat:

• odrzucił klasycyzmNurt literacki i estetyczny nawiązujący do antyku, ceniący harmonię, ład i przestrzeganie gatunkowych reguł. W dramacie obowiązywała zasada trzech jedności. i rządzące nim reguły, w tym zasadę trzech jednościKlasyczna reguła dramatyczna nakazująca, by akcja rozgrywała się w jednym miejscu, czasie (max. 24 godziny) i wokół jednego wątku. (akcji, miejsca i czasu);
• ukazywał różnorodność problemów historycznych i moralnych;
• zawierał barwną, żywą i urozmaiconą akcję;
• kreował postaci historycznie wyraziste i psychologicznie bogate;
• dopuszczał synkretyzm gatunkowyŁączenie w jednym dziele elementów różnych gatunków literackich, np. liryki, epiki i dramatu. oraz stylistyczny - groteska sąsiadująca ze wzniosłością.

Najważniejsze dramaty Hugo to właśnie Cromwell (1827) i Hernani, czyli Honor kastylski (1830). Premiera Hernaniego odbyła się w atmosferze skandalu - na widowni wybuchły zamieszki między zwolennikami romantyzmu a obrońcami klasycznej estetyki.

Hugo był pisarzem wszechstronnym: pisał ody, hymny, pieśni, ballady i poematy. Sławę ogólnoeuropejską przyniosły mu jednak monumentalne powieści:

• Katedra Marii Panny w Paryżu (1831) - znana też jako Dzwonnik z Notre Dame, wielokrotnie ekranizowana;
• Nędznicy (1862) - powieść obnażająca bezduszność i niesprawiedliwość francuskiego społeczeństwa;
• Rok dziewięćdziesiąty trzeci (1874).

Jak wielu romantyków, Hugo nie ograniczał się do pióra. Brał udział w rewolucji lutowejPowstanie we Francji, które obaliło monarchię Ludwika Filipa i doprowadziło do powstania Drugiej Republiki. 1848 roku. Gdy władzę przejął Napoleon III, pisarz wybrał dobrowolne wygnanie (1851-1870). Jako członek Zgromadzenia Narodowego bronił potem uczestników Komuny ParyskiejRewolucyjny rząd Paryża funkcjonujący przez 72 dni w 1871 roku, brutalnie stłumiony przez wojska rządowe..

Literatura angielska

George Gordon Byron (1788-1824) - jeden z najwybitniejszych poetów angielskich, niedoceniony we własnej ojczyźnie, za to wpływowy w całej Europie, w tym na ziemiach polskich. Paradoks: Byron otwarcie wykpiwał część romantyków, sam przyznając się do dziedzictwa klasyków - a mimo to stał się symbolem romantycznego buntu. Był pierwszym autorem masowym w nowoczesnym sensie tego słowa, przedmiotem pierwszej wielkiej legendy literackiej epoki.

Byron stworzył dwa nowe gatunki literackie: powieść poetycką (Giaur, 1813; Korsarz, 1813) oraz poemat dygresyjny (Don Juan, 1819-1824). Ważną część jego dorobku stanowią też dramaty filozoficzneDramat, którego głównym celem jest stawianie pytań egzystencjalnych i filozoficznych, a nie prezentowanie dynamicznej akcji scenicznej.: Manfred (1817) i Kain (1821).

Na bazie jego twórczości i legendy życia poety-awanturnika powstał bohater bajroniczny - romantyczny, mroczny buntownik, skłócony ze światem i samym sobą - oraz zespół tendencji literackich zwany bajronizmemPrąd literacki inspirowany życiem i twórczością Byrona, gloryfikujący bunt, indywidualizm, tajemniczość bohatera i jego konflikt ze społeczeństwem.. W Polsce dzieła Byrona doczekały się doskonałych przekładów - przede wszystkim Mickiewicza, ale też Odyńca, Garczyńskiego i Krasińskiego.

Walter Scott (1771-1832) - pisarz pochodzenia szkockiego, jeden z głównych twórców romantyzmu angielskiego. Zaczynał od powieści poetyckich (Pieśń ostatniego minstrela, 1805; Pani Jeziora, 1810) i ballad; dopiero jako dojrzały pisarz przeszedł do prozy.

Zasłynął jako mistrz powieści historycznejGatunek epicki, w którym fikcyjna fabuła rozgrywa się na tle autentycznych wydarzeń i realiów historycznych. Ukształtowany przez Waltera Scotta w pierwszej połowie XIX w.: Waverley, czyli lat temu sześćdziesiąt (1814), Rob Roy (1818), Ivanhoe (1819). Jego technika była prosta i genialna zarazem: autentyczne wydarzenia historyczne tworzą tło, postacie historyczne grają role drugoplanowe, a pierwszoplanowi są bohaterowie fikcyjni. Do tego sensacyjna fabuła, intrygi i nieoczekiwane zwroty akcji. Popularność Scotta była tak ogromna, że ukuło się pojęcie scottyzmu - rzesze pisarzy naśladowały jego metodę, w Polsce między innymi Mickiewicz, Słowacki i Kraszewski.

James Macpherson (1736-1796) - szkocki poeta, prekursorTwórca lub myśliciel, który wyprzedził swoją epokę - zapowiadał nowe idee, zanim stały się powszechne. romantyzmu angielskiego. Zasłynął jako autor Pieśni Osjana - najsłynniejszej mistyfikacji literackiejCelowe wprowadzenie czytelników w błąd co do autorstwa lub pochodzenia dzieła - np. przypisanie własnego tekstu fikcyjnemu lub historycznemu autorowi. w dziejach literatury. Wydał ten utwór, twierdząc, że jest to zbiór twórczości średniowiecznego barda, odczytany z odnalezionego rękopisu.

Powieść gotycka - odmiana powieści powstała w drugiej połowie XVIII wieku, gdy literaturę pociągnęła ku przeszłości i tajemnicy. Akcja rozgrywała się zazwyczaj w średniowiecznych zamkach i opactwach, w komnatach pełnych zagadek, a całość spowita była aurą niesamowitości. Stałym elementem była para bohaterów antagonistycznych - zbrodniczy dziedzic i niewinna dziewica - na tle miłosno-sensacyjnej fabuły. Głównymi twórcami gatunku byli Horace Walpole, Ann Radcliffe i Matthew Gregory Lewis.

Literatura rosyjska

Aleksander Puszkin (1799-1837) - jeden z najwybitniejszych poetów rosyjskich, bliski Polakom przez przyjaźń z Mickiewiczem. Obaj poeci znali się i cenili nawzajem. Po śmierci Puszkina - który zginął w sprowokowanym pojedynku - Mickiewicz napisał:

Kula, która ugodziła Puszkina, zadała cios straszliwy Rosji intelektualnej… Znałem poetę rosyjskiego z bliska i przez dość długi czas; uważałem go za człowieka natury zbyt wrażliwej i lekkiej niekiedy, ale zawsze szczerego, szlachetnego i wylanego. Wady jego zdawały się zależeć od okoliczności i od społeczeństwa, w jakich żył, a co było dobrego w nim, z własnego pochodziło serca. Umarł w trzydziestym ósmym roku życia.

Puszkin odegrał w rosyjskim romantyzmie rolę podobną do tej, jaką Mickiewicz pełnił w polskim. Wprowadził Byrona do literatury rosyjskiej i odnowił jej język literacki. Zaczynał od śmiałych wierszy politycznych - był wtedy związany z dekabrystamiRosyjscy rewolucjoniści, którzy w grudniu 1825 roku podjęli nieudaną próbę obalenia caratu i wprowadzenia konstytucji. Wielu z nich zesłano na Syberię. - za co został zesłany na Kaukaz. Car, woląc mieć niebezpiecznego poetę pod osobistą kontrolą, pozwolił mu wrócić do Petersburga, gdzie Puszkin pozostawał pod nadzorem policji, a jego twórczość podlegała cenzurze (nierzadko cenzorem był sam car). Paradoksalnie właśnie w tym niesprzyjającym klimacie powstały jego największe dzieła, w tym Eugeniusz Oniegin - wydany w całości w 1833 roku.

Eugeniusz Oniegin to poemat dygresyjnyGatunek epicki, w którym narrator swobodnie przerywa akcję osobistymi komentarzami i refleksjami. Mistrzem gatunku był Byron; w Polsce odpowiednikiem jest Beniowski Słowackiego. opowiadający o losach tytułowego bohatera - typowego romantycznego indywidualisty, cierpiącego na chorobę wiekuRomantyczna postawa bohatera charakteryzująca się rozczarowaniem światem, niemożnością działania i wewnętrzną pustką. Bliska byronizmowi i weltschmerzowi..

Michaił Jurjewicz Lermontow (1814-1841) - poeta, prozaik i dramaturg, jeden z najwybitniejszych rosyjskich twórców XIX wieku. Jego najważniejsze dzieło, Bohater naszych czasów (1840), to pierwsza rosyjska powieść psychologiczna. Utwór realizuje romantyczną poetykę fragmentu - biografię tytułowego bohatera, Pieczorina, zamyka w pięciu nowelach. Pieczorin to człowiek rozczarowany rzeczywistością, niezdolny do pełnej realizacji siebie w jej ramach.

Mikołaj Gogol (1809-1852) - dramaturg i powieściopisarz pochodzenia ukraińskiego, tworzący głównie w Petersburgu. Jego proza ukazuje życie małych, upokorzonych ludzi, przesycone satyryczną groteskąTechnika literacka łącząca elementy komiczne, absurdalne i przerażające w celu krytyki rzeczywistości społecznej lub ludzkiej natury.. Gogol był pierwszym wybitnym powieściopisarzem rosyjskim - torował drogę takim gigantom jak Dostojewski czy Tołstoj.

Ważniejsze utwory Gogola:

• Pamiętnik wariata (1835)
• Ożenek (1835) - sztuka teatralna
• Nos (1836) - nowela
• Rewizor (1836) - sztuka teatralna
• Martwe dusze (1842) - powieść