Romantyzm - literatura francuska, angielska i rosyjska

Literatura francuska

Jean-Jacques Rousseau (1712–1778) – pisarz, filozof i pedagog działający w dobie oświeceniaEpoka literacka i filozoficzna XVII–XVIII w., opierająca się na kulcie rozumu, nauki i postępu. Bezpośrednio poprzedzała romantyzm., którego myśl stała się fundamentem sentymentalizmuNurt literacki XVIII w. eksponujący uczucia, wrażliwość i kontakt z naturą jako wartości nadrzędne wobec rozumu.. Dla romantyków szczególnie inspirująca okazała się jego powieść Nowa Heloiza (1761). Wizja miłości jako „związku dusz" została przejęta i rozwinięta przez pisarzy romantycznych.

François-René de Chateaubriand (1768–1848) – francuski pisarz i polityk, wróg rewolucji, uważany za ojca romantyzmu francuskiego – choć sam nie chciał być utożsamiany z tym kierunkiem. Jako autor opowiadania René stworzył nowy typ bohatera romantycznego: przywiązanego do samotności, obdarzonego wybujałą wyobraźnią, nawiedzanego przez myśli samobójcze i dojmujące uczucie pustki. Od imienia tytułowego bohatera powstała nazwa tej postawy – reneizmPostawa bohatera romantycznego charakteryzująca się melancholią, poczuciem pustki, niemożnością spełnienia i ucieczką w samotność. Wywodzi się od René Chateaubrianda..

Victor Hugo (1802–1885) – jeden z najważniejszych pisarzy w historii literatury francuskiej. To jego przedmowa do dramatu Cromwell (1827) uznawana jest za pierwszy manifest francuskiego romantyzmu. Hugo wyłożył w niej fundament pod nowy gatunek literacki – dramat romantycznyGatunek teatralny epoki romantyzmu, odrzucający klasyczne zasady trzech jedności, łączący wzniosłość z groteską, historię z filozofią..

Dramat jest poezją wszechstronną. Oda i epopeja zawierają dramat jedynie w zalążku. On je zawiera obie już rozwinięte, on je obie streszcza i obejmuje. (…) Gdyby nas zapytano o zdanie, jaki powinien być styl dramatu, życzylibyśmy sobie, aby wiersz był swobodny, bezpośredni, rzetelny, zdolny śmiało wszystko wypowiedzieć bez pruderii, wszystko wyrazić bez przesady; przechodzący z łatwością od komedii do tragedii, od wzniosłości do groteski, na przemian rzeczowy i poetycki, zarazem kunsztowny i natchniony, głęboki i zaskakujący, hojny i prawdziwy.

Wzorem dla romantycznego dramaturga miała być – według Hugo – twórczość Szekspira. W swoim manifeście postulował, by dramat:

• odrzucił klasycyzmNurt literacki i estetyczny nawiązujący do antyku, ceniący harmonię, ład i przestrzeganie gatunkowych reguł. W dramacie obowiązywała zasada trzech jedności. i rządzące nim reguły, w tym zasadę trzech jednościKlasyczna reguła dramatyczna nakazująca, by akcja rozgrywała się w jednym miejscu, czasie (max. 24 godziny) i wokół jednego wątku. (akcji, miejsca i czasu);
• ukazywał różnorodność problemów historycznych i moralnych;
• zawierał barwną, żywą i urozmaiconą akcję;
• kreował postaci historycznie wyraziste i psychologicznie bogate;
• dopuszczał synkretyzm gatunkowyŁączenie w jednym dziele elementów różnych gatunków literackich, np. liryki, epiki i dramatu. oraz stylistyczny – groteska sąsiadująca ze wzniosłością.

Najważniejsze dramaty Hugo to właśnie Cromwell (1827) i Hernani, czyli Honor kastylski (1830). Premiera Hernaniego odbyła się w atmosferze skandalu – na widowni wybuchły zamieszki między zwolennikami romantyzmu a obrońcami klasycznej estetyki.

Hugo był pisarzem wszechstronnym: pisał ody, hymny, pieśni, ballady i poematy. Sławę ogólnoeuropejską przyniosły mu jednak monumentalne powieści:

• Katedra Marii Panny w Paryżu (1831) – znana też jako Dzwonnik z Notre Dame, wielokrotnie ekranizowana;
• Nędznicy (1862) – powieść obnażająca bezduszność i niesprawiedliwość francuskiego społeczeństwa;
• Rok dziewięćdziesiąty trzeci (1874).

Jak wielu romantyków, Hugo nie ograniczał się do pióra. Brał udział w rewolucji lutowejPowstanie we Francji, które obaliło monarchię Ludwika Filipa i doprowadziło do powstania Drugiej Republiki. 1848 roku. Gdy władzę przejął Napoleon III, pisarz wybrał dobrowolne wygnanie (1851–1870). Jako członek Zgromadzenia Narodowego bronił potem uczestników Komuny ParyskiejRewolucyjny rząd Paryża funkcjonujący przez 72 dni w 1871 roku, brutalnie stłumiony przez wojska rządowe..

Literatura angielska

George Gordon Byron (1788–1824) – jeden z najwybitniejszych poetów angielskich, niedoceniony we własnej ojczyźnie, za to wpływowy w całej Europie, w tym na ziemiach polskich. Paradoks: Byron otwarcie wykpiwał część romantyków, sam przyznając się do dziedzictwa klasyków – a mimo to stał się symbolem romantycznego buntu. Był pierwszym autorem masowym w nowoczesnym sensie tego słowa, przedmiotem pierwszej wielkiej legendy literackiej epoki.

Byron stworzył dwa nowe gatunki literackie: powieść poetycką (Giaur, 1813; Korsarz, 1813) oraz poemat dygresyjny (Don Juan, 1819–1824). Ważną część jego dorobku stanowią też dramaty filozoficzneDramat, którego głównym celem jest stawianie pytań egzystencjalnych i filozoficznych, a nie prezentowanie dynamicznej akcji scenicznej.: Manfred (1817) i Kain (1821).

Na bazie jego twórczości i legendy życia poety-awanturnika powstał bohater bajroniczny – romantyczny, mroczny buntownik, skłócony ze światem i samym sobą – oraz zespół tendencji literackich zwany bajronizmemPrąd literacki inspirowany życiem i twórczością Byrona, gloryfikujący bunt, indywidualizm, tajemniczość bohatera i jego konflikt ze społeczeństwem.. W Polsce dzieła Byrona doczekały się doskonałych przekładów – przede wszystkim Mickiewicza, ale też Odyńca, Garczyńskiego i Krasińskiego.

Walter Scott (1771–1832) – pisarz pochodzenia szkockiego, jeden z głównych twórców romantyzmu angielskiego. Zaczynał od powieści poetyckich (Pieśń ostatniego minstrela, 1805; Pani Jeziora, 1810) i ballad; dopiero jako dojrzały pisarz przeszedł do prozy.

Zasłynął jako mistrz powieści historycznejGatunek epicki, w którym fikcyjna fabuła rozgrywa się na tle autentycznych wydarzeń i realiów historycznych. Ukształtowany przez Waltera Scotta w pierwszej połowie XIX w.: Waverley, czyli lat temu sześćdziesiąt (1814), Rob Roy (1818), Ivanhoe (1819). Jego technika była prosta i genialna zarazem: autentyczne wydarzenia historyczne tworzą tło, postacie historyczne grają role drugoplanowe, a pierwszoplanowi są bohaterowie fikcyjni. Do tego sensacyjna fabuła, intrygi i nieoczekiwane zwroty akcji. Popularność Scotta była tak ogromna, że ukuło się pojęcie scottyzmu – rzesze pisarzy naśladowały jego metodę, w Polsce między innymi Mickiewicz, Słowacki i Kraszewski.

James Macpherson (1736–1796) – szkocki poeta, prekursorTwórca lub myśliciel, który wyprzedził swoją epokę – zapowiadał nowe idee, zanim stały się powszechne. romantyzmu angielskiego. Zasłynął jako autor Pieśni Osjana – najsłynniejszej mistyfikacji literackiejCelowe wprowadzenie czytelników w błąd co do autorstwa lub pochodzenia dzieła – np. przypisanie własnego tekstu fikcyjnemu lub historycznemu autorowi. w dziejach literatury. Wydał ten utwór, twierdząc, że jest to zbiór twórczości średniowiecznego barda, odczytany z odnalezionego rękopisu.

Powieść gotycka – odmiana powieści powstała w drugiej połowie XVIII wieku, gdy literaturę pociągnęła ku przeszłości i tajemnicy. Akcja rozgrywała się zazwyczaj w średniowiecznych zamkach i opactwach, w komnatach pełnych zagadek, a całość spowita była aurą niesamowitości. Stałym elementem była para bohaterów antagonistycznych – zbrodniczy dziedzic i niewinna dziewica – na tle miłosno-sensacyjnej fabuły. Głównymi twórcami gatunku byli Horace Walpole, Ann Radcliffe i Matthew Gregory Lewis.

Literatura rosyjska

Aleksander Puszkin (1799–1837) – jeden z najwybitniejszych poetów rosyjskich, bliski Polakom przez przyjaźń z Mickiewiczem. Obaj poeci znali się i cenili nawzajem. Po śmierci Puszkina – który zginął w sprowokowanym pojedynku – Mickiewicz napisał:

Kula, która ugodziła Puszkina, zadała cios straszliwy Rosji intelektualnej… Znałem poetę rosyjskiego z bliska i przez dość długi czas; uważałem go za człowieka natury zbyt wrażliwej i lekkiej niekiedy, ale zawsze szczerego, szlachetnego i wylanego. Wady jego zdawały się zależeć od okoliczności i od społeczeństwa, w jakich żył, a co było dobrego w nim, z własnego pochodziło serca. Umarł w trzydziestym ósmym roku życia.

Puszkin odegrał w rosyjskim romantyzmie rolę podobną do tej, jaką Mickiewicz pełnił w polskim. Wprowadził Byrona do literatury rosyjskiej i odnowił jej język literacki. Zaczynał od śmiałych wierszy politycznych – był wtedy związany z dekabrystamiRosyjscy rewolucjoniści, którzy w grudniu 1825 roku podjęli nieudaną próbę obalenia caratu i wprowadzenia konstytucji. Wielu z nich zesłano na Syberię. – za co został zesłany na Kaukaz. Car, woląc mieć niebezpiecznego poetę pod osobistą kontrolą, pozwolił mu wrócić do Petersburga, gdzie Puszkin pozostawał pod nadzorem policji, a jego twórczość podlegała cenzurze (nierzadko cenzorem był sam car). Paradoksalnie właśnie w tym niesprzyjającym klimacie powstały jego największe dzieła, w tym Eugeniusz Oniegin – wydany w całości w 1833 roku.

Eugeniusz Oniegin to poemat dygresyjnyGatunek epicki, w którym narrator swobodnie przerywa akcję osobistymi komentarzami i refleksjami. Mistrzem gatunku był Byron; w Polsce odpowiednikiem jest Beniowski Słowackiego. opowiadający o losach tytułowego bohatera – typowego romantycznego indywidualisty, cierpiącego na chorobę wiekuRomantyczna postawa bohatera charakteryzująca się rozczarowaniem światem, niemożnością działania i wewnętrzną pustką. Bliska byronizmowi i weltschmerzowi..

Michaił Jurjewicz Lermontow (1814–1841) – poeta, prozaik i dramaturg, jeden z najwybitniejszych rosyjskich twórców XIX wieku. Jego najważniejsze dzieło, Bohater naszych czasów (1840), to pierwsza rosyjska powieść psychologiczna. Utwór realizuje romantyczną poetykę fragmentu – biografię tytułowego bohatera, Pieczorina, zamyka w pięciu nowelach. Pieczorin to człowiek rozczarowany rzeczywistością, niezdolny do pełnej realizacji siebie w jej ramach.

Mikołaj Gogol (1809–1852) – dramaturg i powieściopisarz pochodzenia ukraińskiego, tworzący głównie w Petersburgu. Jego proza ukazuje życie małych, upokorzonych ludzi, przesycone satyryczną groteskąTechnika literacka łącząca elementy komiczne, absurdalne i przerażające w celu krytyki rzeczywistości społecznej lub ludzkiej natury.. Gogol był pierwszym wybitnym powieściopisarzem rosyjskim – torował drogę takim gigantom jak Dostojewski czy Tołstoj.

Ważniejsze utwory Gogola:

• Pamiętnik wariata (1835)
• Ożenek (1835) – sztuka teatralna
• Nos (1836) – nowela
• Rewizor (1836) – sztuka teatralna
• Martwe dusze (1842) – powieść