Język „Bajek robotów” Lema
Stanisław Lem w swoim cyklu opowiadań mistrzowsko łączy konwencję baśniową z twardą fantastyką naukową, tworząc unikalny świat przedstawiony. Warstwa lingwistyczna tych utworów opiera się na błyskotliwych neologizmach, grach słownych oraz dosłownym traktowaniu związków frazeologicznych. Analiza słownictwa pozwala zrozumieć, w jaki sposób autor obnaża ludzkie wady, wyśmiewa systemy totalitarne i bawi się samą nauką.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Baśń w epoce kosmicznej
Wydane w 1964 roku opowiadania przenoszą czytelnika w odległe galaktyki i na nieznane planety. Lem zderza w nich konwencję baśniowąZespół cech charakterystycznych dla baśni, takich jak walka dobra ze złem, obecność magii, schematyczni bohaterowie i szczęśliwe zakończenie. z realiami zaawansowanej technologii. Tradycyjnych królów, księżniczki i rycerzy zastępują tu maszyny. Zamiast magów i czarowników pojawiają się wybitni konstruktorzy.
Wielcy wynalazcy, tacy jak Trurl i Klapaucjusz – znani z tekstów Jak ocalał świat, Maszyna Trurla czy Wielkie lanie – zyskali ogromną popularność. Autor uczynił ich później głównymi bohaterami Cyberiady. Ten kolejny cykl opowiadań mocno przerósł pierwotny zbiór, choć odszedł już od typowo baśniowego charakteru na rzecz bardziej złożonej filozofii.
Neologizmy i zderzenie stylów
Największym fenomenem zbioru pozostaje język. Lem traktuje literaturę jak plac zabaw. Opiera swoją narrację na ciągłej grze słowem, żonglowaniu stylami i parodiiZabieg literacki polegający na naśladowaniu jakiegoś stylu, gatunku lub dzieła w celu jego ośmieszenia.. Pisarz zderza chłodne, precyzyjne słownictwo naukowe z gawędziarskim tonem starych legend.
Efektem tego zderzenia są dziesiątki neologizmówNowy wyraz utworzony w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego, by nazwać nieistniejące wcześniej zjawiska.. Czytelnik potyka się o takie perełki jak elektrycerze, cybergęśle, robosły czy kosmolud. Tytuły i godności noszone przez roboty brzmią równie absurdalnie. Wielki Hetman Cyfrowy, Jenerał-Minerał czy Wielki Podblaszy Koronny to bezpośrednie nawiązania do archaizmówWyraz, konstrukcja składniowa lub związek frazeologiczny, który wyszedł z powszechnego użycia. z czasów wojennych Rzeczypospolitej, ubrane w blaszany pancerz.
Język Lema to prawdziwy koszmar dla tłumaczy. Przekład jego neologizmów wymaga nie tylko doskonałej znajomości języka polskiego, ale też ogromnej kreatywności. Amerykański tłumacz Michael Kandel zyskał światowe uznanie właśnie za to, że potrafił oddać w języku angielskim absurd i humor lemowskich zrostów słownych.
Gramatyka, która tworzy rzeczywistość
W świecie wykreowanym przez Lema język ma moc sprawczą. Błąd w wymowie lub literówka potrafią zmienić bieg historii. Doskonale widać to w opowieści o królu Kybery, Poleandrze Partobonie. Władca zażądał od swojej maszyny cyfrowej wykonania elektroskoku. Maszyna jednak stworzyła elektrosmoka, który natychmiast zaczął terroryzować całą planetę. Zagładę powstrzymała dopiero kolejna lingwistyczna pomyłka – zamiana potwora w elektrosmołę.
Lem uwielbia dosłowne traktowanie metafor i pojęć matematycznych. Walka z elektrosmokiem nie polega na rąbaniu mieczem. Maszyna zmusza bestię do wykonywania skomplikowanych działań matematycznych. Finał tej potyczki to mistrzostwo językowej groteskiKategoria estetyczna łącząca w sobie elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z realizmem.:
Gdy elektrosmok miał wyciągnąć z siebie pierwiastek: zaczął ciągnąć, ciągnął, ciągnął, aż cały zatrzeszczał, zasapał się, zadygotał, ale nagle puściło – wyciągnął z siebie pierwiastek!
Abstrakcyjne działanie matematyczne staje się tu wyczerpującą pracą fizyczną. Taki zabieg jest możliwy wyłącznie w plastycznej sferze języka.
Śmiech z nauki i samych siebie
Autor z premedytacją wyśmiewa hermetyczny język naukowców. Tworzy absurdalne teorie, takie jak ogólna teoria zwalczania elektrosmoków. Granica między prawdopodobną wizją przyszłości a kompletnym nonsensem całkowicie się zaciera.
Roboty z opowiadań noszą ludzkie cechy. Mają nasze wady, ambicje i mordercze zapędy. W tym baśniowym kosmosie dobro ostatecznie zwycięża. Nie wygrywa jednak dzięki brutalnej sile, ale za sprawą sprytu i intelektu. Zło, choć dysponuje potężną technologią, okazuje się po prostu głupie. Lem daje nam do zrozumienia, że wszechświat bywa komiczny. Zmusza nas do spojrzenia w lustro – pod blaszanymi pancerzami robotów ukrywamy się my sami.