„Bajki robotów” – przynależność gatunkowa
Stanisław Lem w „Bajkach robotów” mistrzowsko łączy konwencję klasycznej baśni z literaturą science fiction. Pisarz zastępuje tradycyjną magię zaawansowaną technologią, a w miejsce czarodziejów i zwierząt wprowadza genialnych konstruktorów oraz maszyny. Zbiór ten udowadnia, że fantastyka naukowa może posługiwać się feudalnymi realiami do opowiadania o triumfie intelektu nad bezmyślnością.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Baśń w epoce kosmicznej
Tytuł zbioru Stanisława Lema to wyraźny sygnał gry z konwencją literacką. Pisarz stworzył krótkie, fantastyczne historie osadzone w świecie maszyn, przeznaczone rzekomo do opowiadania dzieciom-robotom. Francuski krytyk Roger Caillois(1913–1978) – francuski socjolog i krytyk literacki, badacz mitów, gier oraz fantastyki. uważał, że cała literatura science fiction to po prostu współczesna odmiana baśni. Lem potraktował tę myśl dosłownie. Połączył strukturę tradycyjnej bajki z rekwizytornią fantastyki naukowej, tworząc zupełnie nową jakość.
Cybernetyka i sztuczna inteligencja
Warstwa fantastycznonaukowa opiera się na wizji zaawansowanej cywilizacji przyszłości. Przestrzeń akcji to bezkresny kosmos, a bohaterowie swobodnie podróżują między galaktykami. Powszechna mechanizacja i sztuczna inteligencja zastępują tu prawa natury. W Bajce o maszynie cyfrowej, co ze smokiem walczyła król Poleander Partobon instaluje mechanizmy myślące nawet w przydrożnych kamieniach, aby ostrzegały przechodniów przed potknięciem. Język opowiadań obfituje w specjalistyczne, naukowe słownictwo. Pojawiają się terminy takie jak cybernetyka czy ferromagnetyczność, które budują futurystyczny klimat.
W latach 60. XX wieku, gdy powstawały „Bajki robotów”, cybernetyka (nauka o sterowaniu i przepływie informacji w maszynach i organizmach żywych) była niezwykle modną, dynamicznie rozwijającą się dziedziną. Lem fascynował się nią i uczynił z niej fundament świata przedstawionego w wielu swoich dziełach.
Feudalizm i supertechnologia
Mimo technologicznego zaawansowania, tymi fantastycznymi światami rządzą zasady znane z klasycznych baśni. Planetami władają feudalniUstrój opierający się na zależnościach między wasalem a seniorem, charakterystyczny dla średniowiecza. królowie otoczeni dworem, generałami i służbą. Władcy ci, jak paranoiczny król Murdas, nieustannie węszą spiski i walczą o utrzymanie tronu. Organizują turnieje rycerskie, nakładają podatki i martwią się o następców. Zazwyczaj cierpią na nudę, co prowadzi do absurdalnych i uciążliwych dla poddanych przedsięwzięć. Zderzenie średniowiecznego prymitywizmu z supertechnicznymi możliwościami tworzy silny efekt komiczny.
Konstruktorzy w roli czarodziejów
W krainach Lema nie ma zjawisk nadprzyrodzonych, cudowności ani magów. Rządzi tu twardy racjonalizm. Rozwój techniki pozwala skonstruować absolutnie wszystko, dlatego rolę czarodziejów przejmują wybitni konstruktorzy. Zamiast mówiących zwierząt spotykamy zantropomorfizowane maszyny i roboty, których możliwości ogranicza jedynie wyobraźnia ich twórców.
To podstawienie wydaje się zgodne z myślą Arthura C. Clarke’a, wedle którego każda dostatecznie zaawansowana technologia jest nieodróżnialna od magii, zaś opowiedzenie się konstruktora po stronie dobra sprawia wrażenie pochwały racjonalizmu i nauki, dobrze radzących sobie nawet w świecie zupełnie absurdalnych reguł.
Triumf intelektu
Klasyczna baśń zawsze kończy się zwycięstwem Dobra nad Złem. W Bajkach robotów ten schemat zostaje zachowany, ale zyskuje nowe uzasadnienie. Zło przegrywa nie dlatego, że Dobro ma magiczną przewagę, lecz dlatego, że Zło jest po prostu głupie. Chciwość, żądza władzy i okrucieństwo wynikają tu z bezmyślności. Najpotężniejszą bronią w świecie Lema okazuje się intelektZdolność umysłu do myślenia, poznawania i rozwiązywania problemów; w świecie Lema najwyższa wartość. oraz spryt. Taka literacka forma zwalnia autora z rygorystycznego realizmu, pozwalając mu na swobodną, filozoficzną refleksję ubraną w kostium groteski.