Bajki robotów - motywy literackie
Zbiór opowiadań Stanisława Lema wykorzystuje konwencję baśni do analizy uniwersalnych problemów związanych z rozwojem technologii i ludzką naturą. Konstruktorzy, tyrani oraz mityczni bladawce tworzą galerię postaci, przez pryzmat których autor ukazuje mechanizmy władzy i zgubne skutki pychy. Analiza tych motywów pozwala zrozumieć filozoficzne przesłanie ukryte pod płaszczykiem groteski i humoru.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Twórca i wynalazca
Trurl i KlapaucjuszGłówni bohaterowie wielu opowiadań Lema, rywalizujący ze sobą genialni inżynierowie-roboty. to genialni konstruktorzy, którzy regularnie przekraczają granice możliwości nauki. Nie zważają przy tym na konsekwencje swoich działań. W opowiadaniu Maszyna Trurla tytułowy bohater buduje komputer zdolny odpowiedzieć na każde pytanie. Maszyna uparcie twierdzi jednak, że dwa razy dwa to siedem. Ten absurdalny upór stawia pod znakiem zapytania sens całego projektu i obnaża ego samego twórcy. Z kolei w Wielkim laniu rywalizacja obu inżynierów przeradza się w groteskowe współzawodnictwo.
Wynalazca u Lema rzadko w pełni panuje nad swoim dziełem. Jego kreacja często wymyka się spod kontroli lub bezpośrednio obraca przeciwko niemu. To wyraźne ostrzeżenie przed bezkrytyczną wiarą w technologię.
Rozwiń: Motyw twórcy i wynalazcy w Bajkach robotów (czas czytania: 3 min)Władza
Lem kreuje w swoim zbiorze galerię tyranów. To władcy absolutni, kapryśni i głęboko paranoidalni. Król Murda z Bajki o królu Murdasie niszczy kolejnych poddanych z powodu obsesyjnego lęku przed spiskiem. Ostatecznie doprowadza to do jego własnej zagłady. Król Globares żąda od uczonych niemożliwego, traktując ich intelekt jako bezpośrednie zagrożenie dla swojej dominacji.
Z kolei Architor w Uranowych uszach bezlitośnie gnębi mieszkańców planety Aktynuria. Zmusza ich do noszenia tytułowych uszu, dopóki nie zjawia się ktoś zdolny przechytrzyć ten system kontroli. Władza w tych opowiadaniach zawsze psuje i izoluje od rzeczywistości. Lem wykorzystuje groteskęKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem lub absurd z logiką. do stworzenia ostrej satyry na mechanizmy dyktatury. Działają one identycznie, niezależnie od tego, czy na tronie zasiada człowiek, czy maszyna.
Rozwiń: Motyw władzy w „Bajkach robotów” (czas czytania: 2 min)Pycha i jej konsekwencje
Zbytnia pewność siebie to jeden z najsurowiej karanych grzechów w świecie robotów. Konstruktorzy ślepo wierzą we własną nieomylność. Przez to całkowicie przegapiają moment, w którym ich wynalazki zaczynają żyć własnym życiem. W opowiadaniu Biała śmierć doskonała cywilizacja Enterytów ulega zagładzie z bardzo prozaicznego powodu. Jej mieszkańcy po prostu nie wyobrażają sobie, że cokolwiek może im zagrozić.
Opowiadania Lema często przybierają formę przypominającą średniowieczny moralitet. Choć bohaterami są maszyny, ich wady i błędy mają na celu pouczenie ludzkiego czytelnika o uniwersalnych prawach etycznych.
Pycha łączy się tu bezpośrednio z brakiem wyobraźni. Twórca potrafi przewidzieć pożądany efekt swojej pracy, ale ignoruje skutki uboczne.
Człowiek (bladawiec)
W uniwersum wykreowanym przez Lema człowiek dawno przestał być panem stworzenia. Został zredukowany do roli mitycznego stwora, pogardliwie nazywanego bladawcemNeologizm Lema określający człowieka z perspektywy robotów, podkreślający jego biologiczną, kruchą naturę.. Maszyny postrzegają go jako coś obcego, niepojętego i obrzydliwego. Biologiczna natura ludzkiego ciała, jego miękkość i śmiertelność, jawią się robotom jako największa słabość.
Lem celowo odwraca perspektywę. To maszyny patrzą na nas z góry lub z lękiem. Taki zabieg pozwala zakwestionować antropocentryzmPogląd filozoficzny stawiający człowieka w centrum wszechświata, jako cel i sens wszelkich zjawisk.. Dominacja ludzkości nad technologią wcale nie jest oczywista ani wieczna. Sytuacja, w której to człowiek pełni rolę potwora z bajki, buduje świetny efekt komiczny i zmusza do refleksji nad naszą pozycją we wszechświecie.