„Ferdydurke” – sposób przedstawienia bohaterów
Witold Gombrowicz w „Ferdydurke” całkowicie odrzuca tradycyjny realizm psychologiczny w kreowaniu postaci. Bohaterowie powieści funkcjonują jako nośniki konkretnych cech i społecznych masek, pozbawione głębokiej przeszłości czy rozbudowanej osobowości. Pisarz stosuje metodę behawiorystyczną, skupiając się na zewnętrznych gestach i reakcjach, aby ukazać mechanizmy zniewolenia przez formę.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Redukcja psychologii na rzecz Formy
Gombrowicz buduje postaci w sposób celowo uproszczony. W powieści nie znajdziemy pełnowymiarowych osobowości, szczegółowych życiorysów ani informacji o rodowodzie bohaterów. Zamiast tego czytelnik otrzymuje szkice literackie. Każda postać jest nosicielem określonych cech i reprezentuje konkretną FormęW filozofii Gombrowicza to zbiór narzuconych przez społeczeństwo ról, zachowań i konwenansów, od których człowiek nie może uciec..
Bohaterowie mają przyprawione „gęby” – funkcjonują wyłącznie w ramach ról narzuconych im przez otoczenie. Nawet Józio, główny bohater i narrator, nie posiada głębokiego rysu psychologicznego. Jego tożsamość jest płynna i zależy bezpośrednio od tego, z kim aktualnie wchodzi w relację.
Celowe uproszczenie postaci
Taki zabieg nie wynika z braku warsztatu pisarskiego. Uproszczenie i typizacja to świadoma strategia literacka. Gombrowicz udowadnia w ten sposób, że rozlewne, drobiazgowe analizy psychologiczne nie zawsze są potrzebne do oddania prawdy o człowieku. Pisarz redukuje postaci do ich społecznych funkcji – belfra, nowoczesnej pensjonarki czy tradycyjnego ziemianina. Dzięki temu mechanizmy międzyludzkie i procesy narzucania ról stają się o wiele wyraźniejsze.
Behawiorystyczna metoda prezentacji
Konstrukcja bohaterów „Ferdydurke” opiera się na założeniach teorii behawiorystycznej. Narrator nie wnika w umysły postaci, nie opisuje ich ukrytych myśli ani nie analizuje wylewnych uczuć. Zamiast tego rejestruje zewnętrzne reakcje, tiki nerwoweW „Ferdydurke” części ciała (np. łydka, pupa) i powtarzalne ruchy zastępują tradycyjny opis charakteru postaci., sposób mówienia i wygląd fizyczny.
To właśnie przez gesty i powtarzalne zachowania – takie jak chrząkanie profesora Pimki czy patetyczne miny Syfona – poznajemy prawdziwą naturę relacji między bohaterami. Zewnętrzna powłoka i fizyczność całkowicie dominują nad życiem wewnętrznym.
Behawioryzm w literaturze wywodzi się z kierunku psychologicznego (ang. behavior – zachowanie), który zdominował początki XX wieku. W prozie amerykańskiej technikę tę mistrzowsko stosowali Ernest Hemingway i John Steinbeck. Metoda ta zakłada, że o człowieku świadczą wyłącznie jego czyny i reakcje na bodźce zewnętrzne, dlatego autorzy rezygnują z wszechwiedzącego narratora zaglądającego w dusze bohaterów.