Józio wobec formy - charakterystyka postaci

Kryzys tożsamości i trzydziestoletni chłystek

Głównego bohatera poznajemy w momencie głębokiego kryzysu. Trzydziestoletni Józio budzi się w swoim warszawskim mieszkaniu i z przerażeniem uświadamia sobie, że wciąż czuje się jak „niewypierzony chłystek”. Robi gorzki bilans dotychczasowego życia. Jego debiutancka książka, Pamiętnik z okresu dojrzewaniaRzeczywisty debiut literacki Witolda Gombrowicza z 1933 roku, zbiór opowiadań chłodno przyjęty przez ówczesną krytykę., spotkała się z bolesną krytyką i niezrozumieniem ze strony „ciotek kulturalnych”.

Początkujący pisarz ma ogromny problem z samookreśleniem. Czuje się zawieszony w próżni, rozdarty między oczekiwaniami dorosłego świata a własnym poczuciem niedojrzałości. Tak przedstawia swoją sytuację:

Przeszedłem niedawno Rubikon nieuniknionego trzydziestaka, minąłem kamień milowy, z pozorów wyglądałem na człowieka dojrzałego, a jednak nie byłem nim – bo czymże byłem? Trzydziestoletnim graczem w bridża? Pracownikiem przypadkowym i przygodnym, który załatwiał drobne czynności życiowe i miewał terminy? Jakaż była moja sytuacja? Chodziłem po kawiarniach i barach, spotykałem się z ludźmi zamieniając słowa, czasem nawet myśli, ale sytuacja była niewyjaśniona i sam nie wiedziałem, czym człowiek, czym chłystek; i tak na przełomie lat nie byłem tym, ani owym – byłem niczym – a rówieśnicy, którzy już się pożenili oraz pozajmowali określone stanowiska nie tyle wobec życia, ile po rozmaitych urzędach państwowych, odnosili się do mnie z uzasadnioną nieufnością.

Surrealistyczna degradacja

Bohater ma poczucie, że znalazł się „pośród ciemnego lasu”. Zrozumienie jego tożsamości utrudnia czytelnikowi groteskowa logika świata przedstawionego. Utwór rozpoczyna się wyznaniem dorosłego mężczyzny, ale już w następnym rozdziale profesor PimkoNauczyciel-filolog, uosobienie belferskiego autorytaryzmu i twórca mechanizmu "upupiania" młodzieży. sprowadza go do roli szesnastolatka i posyła do szóstej klasy gimnazjum. Nie jest to retrospekcja. Wydarzenia ułożone są chronologicznie, a otoczenie po prostu przestaje rozpoznawać w Józiu dorosłego człowieka.

Status bohatera w powieści jest wielopoziomowy. Józio to jednocześnie narrator, przeobrażająca się postać i alter egoFikcyjna postać, z którą autor utożsamia się pod względem poglądów, cech charakteru lub biografii. samego Gombrowicza. Łączy ich nie tylko imię, ale też ten sam tytuł literackiego debiutu.

Wojna wypowiedziana Formie

Poranne rozmyślania Józia ujawniają jego potężny intelekt i krytyczny stosunek do rzeczywistości. Bohater czuje się zniewolony przez schematy. Dochodzi do wniosku, że w relacjach międzyludzkich autentyczność nie istnieje. Swój dramat diagnozuje bezlitośnie: człowiek jest najgłębiej uzależniony od swego odbicia w duszy drugiego człowieka. Zaraz potem dodaje: nie jesteśmy samoistni, jesteśmy tylko funkcją innych ludzi, musimy być takimi, jakimi nas widzą.

Zafałszowanie obrazu własnego „ja” i ciągłe noszenie masek popychają Józia do buntu. Wypowiada wojnę formom. Siadając do pisania, pragnie wyzwolić się z narzuconych ram. Chce, aby jego kształt rodził się z niego samego, a nie był kreowany przez otoczenie. Wszystkie późniejsze wydarzenia, w których uczestniczy, służą obnażeniu fałszu życia społecznego.

Trzy etapy walki i ulegania

Mimo wielkich chęci, Józio wielokrotnie przegrywa z formą. Zależy mu na opinii otoczenia – przejmuje się zdaniem ciotek i krytyków. W szkole błyskawicznie wchodzi w rolę ucznia. Czuje strach przed Pimką i grzecznie mu odpowiada. Na szkolnym dziedzińcu stara się zachować dystans. Próbuje bronić SyfonaUczeń uosabiający niewinność, chłopięcy ideał i wzniosłość; ofiara brutalnego "uświadamiania" przez Miętusa. przed atakiem chłopaków, bezskutecznie namawiając do interwencji obojętnego KopyrdęUczeń ignorujący szkolne spory, uosobienie nowoczesnej, chłodnej obojętności i niezależności.. Józio buntuje się przeciwko upupianiu, ale fizycznie mu ulega.

Sytuacja zmienia się na stancji u Młodziaków. Józio traci głowę dla nowoczesnej pensjonarkiZuta Młodziakówna; symbol wyzwolonej, wysportowanej i bezczelnej młodości, która odrzuca tradycyjne wartości., Zuty. Jego wcześniejsze poglądy ulatują w ułamku sekundy:

Nie, nie, nie, przenigdy, o, w tej chwili nie pragnąłem wcale wydostać się z młodości, przyznać się do trzydziestaka, świat mój się zawalił, już nie widziałem świata poza cudnym światem nowoczesnej pensjonarki, sport, gibkość, hardość, łydki, nogi, dzikość, dancing, starek, kajak – to była nowa kolumnada mej rzeczywistości!

Ostatecznie jednak instynkt demaskatora bierze górę. Józio obnaża sztuczność rzekomo postępowej rodziny. Aranżuje nocną schadzkę, w której Zuta zostaje przyłapana z Kopyrdą i Pimką. Wykazuje się sprytem i niszczy formę Młodziaków od środka, wyzwalając się spod uroku dziewczyny.

Przed gębą nie ma ucieczki

Zwycięstwo jest tylko pozorne. Uciekając na wieś do dworku w Bolimowie, Józio wpada w kolejne schematy. Tym razem pochłania go szlachecka tradycjaZespół konwencji i rytuałów ziemiańskich parodiowanych w dworku Hurleckich w Bolimowie.. Zgodnie z romantycznym wzorcem porywa Zosię. Choć planuje ją natychmiast porzucić, nie potrafi tego zrobić. Całuje ją, kapitulując przed narzuconą rolą:

[…] musiałem ucałować swoją gębą jej gębę, gdyż ona swoją gębą moją ucałowała gębę.

Wydarzenia opisane w powieści to kolejne etapy mentalnej edukacji bohatera. Józio uczy się demaskować formy, walczy z nimi, ale ostatecznie uświadamia sobie brutalną prawdę. Z formą musimy walczyć, lecz nie możemy z nią wygrać. Finałowa refleksja nie pozostawia złudzeń: nie ma ucieczki przed gębąGombrowiczowski termin oznaczający maskę, sztuczną rolę społeczną narzucaną człowiekowi przez otoczenie., jak tylko w inną gębę, a przed człowiekiem schronić się można jedynie w objęcia innego człowieka. Przed pupąSymbol wtórnego, narzuconego z zewnątrz zdziecinnienia, naiwności i uległości wobec autorytetów. zaś w ogóle nie ma ucieczki.