Czy w nieludzkich warunkach można ocalić człowieczeństwo? Rozprawka na podstawie „Medalionów” Zofii Nałkowskiej
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Temat i teza
Temat: Czy w nieludzkich warunkach można ocalić człowieczeństwo? Rozprawka na podstawie Medalionów Zofii Nałkowskiej.
Teza: Nawet w obliczu zaplanowanej eksterminacji i skrajnego upodlenia człowiek jest w stanie zachować resztki człowieczeństwa. Wymaga to jednak ogromnego heroizmu, ponieważ system totalitarny celowo niszczył więzi społeczne, zmuszając ofiary do bezwzględnej walki o biologiczne przetrwanie.
Zofia Nałkowska w Medalionach zrezygnowała z literackiej fikcji na rzecz surowego dokumentu. Zbiór ten, oparty na relacjach świadków zeznających przed Główną Komisją Badania Zbrodni Niemieckich w PolsceInstytucja państwowa powołana w 1945 r. do dokumentowania zbrodni wojennych i ścigania zbrodniarzy., stanowi wstrząsający zapis czasów II wojny światowej. Słynne motto otwierające książkę nie tylko oskarża oprawców, ale też stawia dramatyczne pytanie o kondycję ofiar:
„Ludzie ludziom zgotowali ten los”
W warunkach obozów koncentracyjnych i masowej zagłady granice moralności uległy drastycznemu przesunięciu. Mimo to, nawet w obliczu skrajnego terroru, człowiek potrafił ocalić swoje człowieczeństwo, choć przybierało to często formy tragiczne i niejednoznaczne.
Zofia Nałkowska pracowała w Głównej Komisji od wiosny 1945 roku. Jej zadaniem było przesłuchiwanie ocalałych i dokumentowanie śladów ludobójstwa. Medaliony są bezpośrednim literackim pokłosiem tych doświadczeń – autorka celowo zrezygnowała z ozdobnego stylu na rzecz chłodnej, niemal protokolarnej relacji, by oddać głos samym ofiarom.
Dramat zachowania godności w sytuacji bez wyjścia najpełniej ukazuje opowiadanie Przy torze kolejowym. Ranna Żydówka, która uciekła z transportu, leży samotnie na nasypie, zdana na łaskę mijających ją ludzi. Tłum gapiów paraliżuje strach przed konsekwencjami, co obnaża upadek solidarności społecznej. Ludzie rozmawiają, palą papierosy, a nawet kupują wódkę, traktując tragedię niemal jak widowisko. Kobieta jednak do samego końca zachowuje milczącą godność – nie błaga o litość, nie krzyczy. Jej postawa to forma biernego oporuForma sprzeciwu polegająca na powstrzymaniu się od działania, współpracy lub okazywania emocji, jakich oczekuje oprawca. wobec oprawców i obojętnego świata. Finałowy strzał oddany przez młodego mężczyznę, o który sama poprosiła, wymyka się prostym ocenom moralnym. W normalnym świecie byłby to akt morderstwa. W nieludzkiej rzeczywistości wojny staje się paradoksalnym gestem miłosierdzia, skracającym niewyobrażalne cierpienie.
Można wysnuć wniosek, że w zderzeniu z machiną śmierci ludzka moralność musiała ostatecznie skapitulować. System hitlerowski został wręcz zaprojektowany tak, by zredukować więźniów do poziomu zwierząt walczących o przetrwanie. W opowiadaniu Dno Nałkowska przywołuje wstrząsające obrazy z bunkrów w RavensbrückNajwiększy niemiecki obóz koncentracyjny dla kobiet, w którym przeprowadzano m.in. zbrodnicze eksperymenty medyczne., gdzie wygłodniałe kobiety dopuszczały się aktów kanibalizmu. Z kolei Profesor Spanner ukazuje absolutną reifikacjęUprzedmiotowienie; traktowanie człowieka jako rzeczy lub surowca, pozbawienie go cech ludzkich. człowieka – przetwarzanie zwłok na mydło i traktowanie ludzkiego tłuszczu jako surowca przemysłowego. Te drastyczne przykłady zdają się potwierdzać tezę o całkowitej dehumanizacji. Autorka nie pozwala jednak czytelnikowi zatrzymać się na tym wniosku. Sama narratorka Dna, mimo przejścia przez piekło tortur i głodu, zachowuje pełną świadomość moralną. Jej zdolność do współczucia i precyzyjnego relacjonowania zbrodni udowadnia, że oprawcom nie udało się zniszczyć jej wewnętrznej integralności.
Ocalenie człowieczeństwa przejawia się również w samej potrzebie złożenia świadectwa. Bohaterowie Medalionów zmagają się z ogromną traumą, a każde słowo o przeszłości sprawia im fizyczny ból. Mimo to decydują się mówić. Widać to na przykładzie bohaterki opowiadania Kobieta cmentarna, która codziennie obserwowała płonące gettoOdizolowana i zamknięta dzielnica miasta, w której władze okupacyjne przymusowo osadzały ludność żydowską. i słyszała krzyki mordowanych. Przekazanie tej prawdy dalej staje się jej moralnym obowiązkiem. W systemie totalitarnym, który dążył do wymazania całych narodów z kart historii, akt pamięci staje się najwyższą formą oporu. Pamiętanie imion współwięźniów, opowiadanie o ich cierpieniu i nazywanie zbrodni po imieniu to triumf ludzkiej godności nad anonimowością masowej śmierci.
Zofia Nałkowska nie oferuje łatwego pocieszenia. Jej zbiór udowadnia, że w nieludzkich warunkach ocalenie człowieczeństwa było możliwe, ale wymagało nadludzkiej siły i często wiązało się z tragicznymi wyborami. Gesty solidarności, zachowanie godności w obliczu śmierci czy wreszcie powojenne świadectwa ocalałych to dowody na to, że moralność potrafi przetrwać najcięższą próbę. Cena tego zwycięstwa była jednak tak wysoka, że na zawsze okaleczyła psychikę tych, którzy przeżyli.
Komentarz
Powyższy tekst to przykład świetnie skomponowanej rozprawki maturalnej. We wstępie jasno sformułowano tezę, która nie jest banalna i uwzględnia złożoność problemu. Argumentacja opiera się na trafnie dobranych przykładach z lektury obowiązkowej – uczeń nie tylko streszcza fabułę, ale przede wszystkim wyciąga z niej wnioski, interpretując choćby niejednoznaczny strzał w Przy torze kolejowym. Zastosowanie kontrargumentu z odwołaniem do Dna i Profesora Spannera pokazuje dojrzałość analityczną i umiejętność spojrzenia na temat z różnych perspektyw. Całość wieńczy spójne podsumowanie, które syntetyzuje rozważania zamiast mechanicznie powtarzać słowa ze wstępu.